Vì sao các nghệ sĩ trong dàn nhạc giao hưởng thường mặc đồ đen?

Nếu từng xem một buổi hòa nhạc giao hưởng, có lẽ bạn sẽ nhận thấy một điều rất đặc biệt: hàng chục, thậm chí cả trăm nghệ sĩ ngồi trên sân khấu với đủ loại nhạc cụ nhưng trang phục lại gần như giống nhau. Nam giới thường mặc vest hoặc tuxedo màu đen, phụ nữ mặc váy, đầm hoặc quần áo màu đen. Có dàn nhạc quy định đen hoàn toàn, có nơi kết hợp đen và trắng.

Màu sắc có thể thay đổi đôi chút, nhưng nhìn chung màu đen gần như đã trở thành “đồng phục” của sân khấu giao hưởng.

Vì sao những người tạo ra thứ âm nhạc đầy màu sắc ấy lại thường mặc một màu được xem là giản dị và nghiêm trang nhất? Câu trả lời không chỉ nằm ở chuyện “cho đẹp”.

Từ đồng phục cho nghệ sĩ cung đình

Nguồn gốc của trang phục biểu diễn trong dàn nhạc gắn với lịch sử lâu dài của âm nhạc phương Tây. Trong thế kỷ 18, nhiều dàn nhạc và nhóm nhạc hoạt động trong các cung điện hoặc phục vụ các gia đình quý tộc. Nghệ sĩ khi đó thường không phải những ngôi sao đứng riêng trên sân khấu như hình ảnh hiện đại, mà thuộc về một hệ thống phục vụ âm nhạc và đời sống cung đình. Trang phục của họ vì thế mang tính đồng phục và khá trang trọng.

Theo Classic FM, trong thế kỷ 18, khi các dàn nhạc biểu diễn cho các gia đình quý tộc, nghệ sĩ thường mặc trang phục kiểu trang trọng tương tự những người phục vụ trong gia đình, trong đó có tuxedo hoặc trang phục màu đen.

Tuy nhiên, nếu nói “trang phục đen của dàn nhạc ngày nay bắt nguồn chính xác từ đồng phục người hầu” thì sẽ hơi đơn giản hóa lịch sử. Trang phục biểu diễn đã thay đổi rất nhiều qua các thế kỷ. Đến thế kỷ 19, trang phục trang trọng của nam giới trong các buổi hòa nhạc ngày càng gắn với white tie and tails - áo đuôi tôm màu đen kết hợp sơ mi và nơ trắng.

Nói cách khác, màu đen đã có mặt trong trang phục hòa nhạc từ lâu, nhưng kiểu “toàn bộ dàn nhạc mặc đen” mà chúng ta quen mắt ngày nay là kết quả của một quá trình phát triển lâu dài.

Có một thời, màu đen chưa phải lựa chọn duy nhất. Nếu quay lại các sân khấu hòa nhạc châu Âu thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, bạn sẽ bắt gặp hình ảnh các nghệ sĩ nam mặc áo đuôi tôm, áo vest trang trọng, nơ trắng, thay vì bộ đồ đen đơn giản từ đầu đến chân như ngày nay.

Trang phục white tie và tails trở thành chuẩn mực cho những buổi tối trang trọng trong thế kỷ 19 và được nhiều dàn nhạc sử dụng trong thời gian rất dài. Vì thế, nói rằng “nghệ sĩ giao hưởng từ xưa đến nay đều mặc đồ đen” là không chính xác. Thực tế, dress code của dàn nhạc đã nhiều lần thay đổi theo quan niệm về sự trang trọng của từng thời kỳ.

Có thể hình dung đơn giản: Khi khán giả đi nghe hòa nhạc mặc những bộ quần áo đẹp nhất của mình, nghệ sĩ cũng ăn mặc tương xứng với tính chất của sự kiện.

Vì sao màu đen trở thành trang phục đặc thù?

Có nhiều lý do cùng hội tụ. Trước hết, màu đen tạo cảm giác trang trọng, lịch sự và cổ điển. Đây là một đặc điểm rất phù hợp với không gian phòng hòa nhạc, nơi người biểu diễn phải xuất hiện trước hàng trăm hoặc hàng nghìn khán giả trong một sự kiện được chuẩn bị kỹ lưỡng.

Nhưng sự trang trọng chỉ là một phần. Lý do quan trọng khác là màu đen tạo ra sự thống nhất về thị giác. Một dàn nhạc giao hưởng có thể có hàng chục loại nhạc cụ, từ violin, viola, cello, contrabass đến flute, oboe, clarinet, bassoon, trumpet, trombone, tuba và bộ gõ. Mỗi nghệ sĩ lại có ngoại hình, tuổi tác và phong cách khác nhau.

Nếu mỗi người mặc một màu sắc và kiểu trang phục hoàn toàn khác nhau, sân khấu sẽ trở nên rất nhiều thông tin về mặt thị giác. Trang phục đồng màu giúp tất cả những khác biệt đó được “thu về một khối”. Người ta nhìn thấy một dàn nhạc, thay vì trước hết nhìn thấy từng cá nhân.

Mặc đồ đen để khán giả tập trung vào âm nhạc? Đây là cách giải thích phổ biến nhất và về cơ bản có lý, nhưng cần hiểu đúng.

Dàn nhạc giao hưởng là một tập thể. Khác với ca sĩ pop hoặc nghệ sĩ biểu diễn solo, mục tiêu của từng thành viên không phải là trở thành trung tâm chú ý. Một nghệ sĩ violin trong hàng ghế đầu không cần khán giả nhớ chiếc váy của mình có màu gì. Người chơi kèn cũng không cần khán giả tập trung vào bộ vest đang mặc.

Điều quan trọng là âm thanh do cả tập thể tạo ra.

Trang phục đồng nhất, ít màu sắc và ít họa tiết giúp giảm bớt những yếu tố thị giác có thể gây chú ý không cần thiết. Classic FM cũng giải thích rằng một trong những lý do quan trọng của trang phục đen - trắng là không làm khán giả bị phân tâm khỏi âm nhạc và nhấn mạnh tính chất tập thể của dàn nhạc.

Nhưng cũng không nên hiểu rằng khán giả giao hưởng chỉ được phép “nhắm mắt nghe nhạc”. Ngược lại, nhìn các nghệ sĩ chơi đàn là một phần hấp dẫn của buổi biểu diễn. Những chuyển động đồng bộ của hàng chục con người, động tác của người kéo violin, cello, nghệ sĩ bộ gõ hay cả dàn nhạc khi cùng lên cao trào đều tạo nên một trải nghiệm thị giác rất đặc biệt.

Vấn đề không phải là giấu nghệ sĩ đi, mà là không để trang phục trở thành nhân vật chính.

Vì sao nghệ sĩ solo thường được phép mặc khác?

Nếu để ý kỹ, bạn sẽ thấy một ngoại lệ rất rõ. Khi một nghệ sĩ piano, violin, cello hay giọng hát biểu diễn với dàn nhạc, họ thường có trang phục nổi bật hơn các thành viên trong dàn nhạc. Đây không phải sự ngẫu nhiên.

Nghệ sĩ solo là nhân vật trung tâm của tác phẩm trong buổi biểu diễn đó. Họ đứng ở vị trí nổi bật và tương tác trực tiếp với dàn nhạc. Bởi vậy, trang phục của họ có thể có màu sắc, kiểu dáng hoặc phong cách riêng.

Trong khi đó, hàng chục thành viên dàn nhạc vẫn giữ trang phục thống nhất. Sự tương phản này vô tình tạo ra một thứ “ngôn ngữ thị giác” khá rõ: dàn nhạc là một tập thể, nghệ sĩ solo là cá nhân đang được giới thiệu.

Vì sao nữ nghệ sĩ cũng chủ yếu mặc màu đen?

Một phần nguyên nhân nằm ở chính lịch sử của các dàn nhạc. Trong thế kỷ 18, phụ nữ hầu như không xuất hiện trong các dàn nhạc chuyên nghiệp theo mô hình hiện đại. Khi phụ nữ dần tham gia các dàn nhạc chuyên nghiệp, quy tắc trang phục đã được hình thành từ trước và được điều chỉnh cho phù hợp.

Vì thế, thay vì mặc tuxedo như nam giới, nữ nghệ sĩ thường mặc váy hoặc đầm đen, hoặc áo trắng với quần/váy đen.

Ngày nay, nhiều dàn nhạc đã nới lỏng các quy định này. Nhưng màu đen vẫn là lựa chọn phổ biến vì nó đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu: Trang trọng, thống nhất, ít gây chú ý và phù hợp với nhiều kiểu trang phục khác nhau.

Đáng chú ý, trong lịch sử gần đây, chính các quy định dành cho nữ nghệ sĩ từng gây tranh luận. Chẳng hạn, New York Philharmonic từng yêu cầu nữ nghệ sĩ mặc váy hoặc đầm đen dài trong các buổi hòa nhạc buổi tối và chỉ cho phép quần trong một số loại chương trình; quy định này sau đó được đưa ra thảo luận để thay đổi.

Điều đó cho thấy “mặc đồ đen” không chỉ là một lựa chọn thẩm mỹ mà đôi khi còn là quy định chính thức về trang phục.

Màu đen còn có một ưu điểm rất thực tế, nó rất dễ tạo sự đồng bộ. Một dàn nhạc có hàng chục người, thậm chí cả trăm người. Nếu quy định mỗi người phải mặc một kiểu áo giống hệt nhau thì rất khó vì vóc dáng, giới tính, tuổi tác và sở thích khác nhau.

Nhưng nếu yêu cầu “trang phục màu đen, trang trọng, không có họa tiết nổi bật”, mỗi nghệ sĩ có thể lựa chọn quần, váy, áo, vest hoặc đầm phù hợp với cơ thể và nhạc cụ của mình mà tổng thể vẫn thống nhất.

Điều này đặc biệt quan trọng với những nghệ sĩ phải ngồi hoặc đứng trong nhiều giờ, đồng thời cần đủ thoải mái để thực hiện các động tác chơi nhạc.

Với người chơi cello chẳng hạn, chiếc váy hoặc áo quá chật có thể ảnh hưởng đến tư thế; người chơi violin cần tự do cử động vai và cánh tay; nghệ sĩ bộ gõ lại có những yêu cầu vận động khác.

Vì thế, trang phục sân khấu không thể chỉ đẹp mà còn phải phục vụ việc biểu diễn.

Màu đen không phải là quy định tuyệt đối

Nếu cho rằng tất cả các dàn nhạc giao hưởng trên thế giới đều bắt buộc mặc đồ đen thì cũng không đúng. Trong nhiều thập niên gần đây, quy định trang phục đã trở nên linh hoạt hơn.

Một số dàn nhạc vẫn giữ white tie và tails cho những buổi biểu diễn đặc biệt. Một số khác chuyển sang vest đen. Nhiều nơi chọn trang phục đen hoàn toàn. Có nơi quy định trang phục khác nhau tùy chương trình, thời điểm trong ngày hoặc địa điểm biểu diễn.

Theo Classic FM, trong khoảng hai thập niên trở lại đây, ngày càng nhiều dàn nhạc từ bỏ trang phục áo đuôi tôm trắng - đen truyền thống để chuyển sang trang phục toàn đen; nhiều dàn nhạc ở Anh đã nới lỏng hoặc thay đổi dress code từ đầu thế kỷ XXI.

Thậm chí, một số nghệ sĩ cổ điển nổi tiếng ngày nay chủ động phá vỡ khuôn mẫu. Họ có thể mặc trang phục màu sắc nổi bật, thiết kế thời trang hoặc quần áo rất khác với hình ảnh “nghệ sĩ giao hưởng mặc đồ đen” quen thuộc.

Điều đó cho thấy màu đen là truyền thống phổ biến chứ không phải một luật bất biến của âm nhạc giao hưởng.

Vì sao truyền thống vẫn tồn tại? Đây có lẽ mới là điều thú vị nhất. Một quy định trang phục có thể bắt đầu vì hoàn cảnh xã hội của một thời kỳ, nhưng sau hàng trăm năm, nó có thể trở thành một phần của chính hình ảnh mà công chúng gắn với một loại hình nghệ thuật.

Ngày nay, chỉ cần nhìn thấy một nhóm người mặc vest đen, váy đen ngồi sau những giá nhạc với violin, cello, kèn đồng và bộ gõ, chúng ta gần như lập tức nghĩ đến một dàn nhạc giao hưởng.

Màu đen đã trở thành một phần của “ngôn ngữ thị giác” của âm nhạc cổ điển. Nó gợi cảm giác trang trọng trước khi bản nhạc đầu tiên vang lên. Nó khiến những người trên sân khấu trông như một tập thể.

Và quan trọng hơn, nó giúp người xem hiểu rằng những con người đang ngồi trước mặt mình không phải đang tham gia một cuộc trình diễn thời trang. Họ đang cùng nhau tạo ra một tác phẩm.