Viết theo vệt tông-đơ

Hậu duệ 5 đời của Cao Bá Quát, người viết châm ngôn nhiều nhất Việt Nam, người lập ngôn ở đất Hà thành, ông thợ cạo viết văn, ông thợ cạo “3 trong 1”, người thợ được ủ trong nôi văn chương Hà thành… là những từ ngữ mà người đời dùng để nói về ông thợ cắt tóc - tổ trưởng tổ dân phố - nhà sáng tác văn học nghệ thuật Cao Văn Tuế.

“Ngày vương tóc vụn, tối dốc tâm can”

Tôi đến gặp ông vào một buổi chiều cuối tuần, thời tiết hơi xầm xì nên có lẽ quán tóc Tô Xuân nép bên đình làng An Thọ cũng vắng khách hơn so với những buổi chiều cuối tuần khác. Thú thật là khi nghe người ta đồn đại về “hậu duệ đời thứ 5 của Thánh thơ Cao Bá Quát”, tôi cứ hình dung Cao Văn Tuế phải khác cơ, phải khác cái vẻ ngoài dân dã, bình dị đang ngồi trước mặt tôi.

Ông Tuế và vợ xem lại tập 4000 câu châm ngôn.

Ông lão ngồi trong khung cảnh ấy, cặm cụi lật giở cho tôi xem những quyển sổ cũng đã cũ mèm, quăn mép có tuổi đời hàng nửa thế kỷ. “Cả đời cũng chỉ có gia tài này thôi cô ạ!”- ông móm mém cười khoe. Trong cuốn sổ ấy là chi chít những câu châm ngôn, bài thơ do chính tay ông viết từ những ngày đầu đến với nghiệp văn chương. Có lẽ được thừa hưởng niềm đam mê văn chương, thơ phú của Cao Bá Quát nên hậu duệ của Thánh thơ cũng rất thích làm thơ, viết văn.

Thân thiện, cởi mở, ông bắt đầu câu chuyện của mình với chén trà đượm nồng hương sen. Văn Tuế sinh ra và lớn lên ở làng Sủi (xã Phú Thị, Gia Lâm, Hà Nội) - vùng quê khốn khó nhưng nổi tiếng về khoa bảng.

Nội cái làng nhỏ bé này đã góp cho nước nhà tới 10 ông tiến sĩ. Có những gia tộc có 3 tiến sĩ, có triều vua có những 4 ngài Thượng thư là người làng Sủi.

Nhà nghèo, lại đông anh em nên Cao Văn Tuế chỉ được học hết cấp một rồi phải ở nhà phụ giúp mẹ cha bươn bả kiếm miếng ăn, nuôi đàn em ăn học.Mới 15 tuổi đầu, chàng trai trẻ họ Cao đã phải rời quê nhà lang bạt khắp băm sáu phố phường của đất Tràng An sinh nhai bằng nghề cắt tóc dạo.

Cũng lạ, học hành thì “chữ tác đánh chữ tộ” thế mà ông Tuế lại “có chân” hội viên trong Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội từ lứa đầu tiên, vào khoảng những năm 60 của thế kỷ trước. Nhìn mấy ngón tay ghì sát ngòi bút, chữ nghĩa thì xù xì góc cạnh, thật khó tin ông lão nhăn nheo ấy đã có 50 năm cầm bút và giành được 11 giải thưởng về văn chương.

Trong chồng tài liệu của ông, tôi ngạc nhiên khi nhìn thấy rất nhiều tờ lịch có in những câu châm ngôn rất hay, mà tác giả chính là… phó cạo Cao Văn Tuế.

Ban ngày, ông cắt tóc, nhưng đêm đến, ông làm thơ, viết truyện, viết châm ngôn. Có đêm, ông thức trắng, viết 32 câu châm ngôn, thì 31 câu được chọn đăng trên báo Quân đội Nhân dân. Chúng đều là những câu nói ngắn gọn, súc tích, dễ nhớ và đúc kết từ cuộc sống, từ những câu chuyện lẽ đời đổi thay, đen bạc. Từ đó, hướng con người tới cuộc sống vị tha, biết nhường nhịn, yêu thương, đối nhân xử thế.Thậm chí, nhiều câu sắc sảo khiến người sưu tầm đăng báo, in sách, in lịch, “vô tư” ghi nhầm là của... Khổng Tử, Trang Chu!

Những thứ trong văn chương của Cao Văn Tuế, phần lớn, người ta không nghĩ tới, nhưng thực chất lại là những điều rất đỗi bình dị và thân quen trong cuộc sống hàng ngày. Sách của ông hợp với cuộc đời, có những câu chuyện không nói đến ai nhưng ai đã từng đọc cũng phải ngẫm lại mình để soi chiếu.

Không chỉ viết báo, làm thơ, viết châm ngôn, ông thợ cạo Cao Văn Tuế còn viết câu đối bằng Hán, mặc dù không phải là người thông thạo về Hán Nôm.

Trong “kho” câu đối của mình, ông có nhiều câu nói về các bậc danh tướng, người có công với nước như câu về Tướng quân Nguyễn Sơn: “Chí tráng sơn hà lưỡng quốc tạc/ Danh truyền sử sách thiên thư lưu” (tạm dịch: Chí khí sông núi hai nước khắc ghi/ Danh tiếng truyền lại trong sử sách vạn trang lưu giữ) - câu đối này được in trên một bức tranh chân dung Tướng Nguyễn Sơn bằng sơn mài treo trong Bảo tàng Quân đội nhân dân Việt Nam, đồng thời được in trong cuốn sách giới thiệu về vị tướng tài ba này do Nhà Xuất bản Thông tấn ấn hành…

Ba họ chết cùng

Để lại ba bồ chữ

Làng được một Thánh thơ!

... Cái chết!

Xương không nằm trong mộ

Khi tưởng nhớ:

Nhìn trang sách mở

Trông lên trời...

Ông cũng tự tóm lược về cuộc đời mình- một người thợ cắt tóc đầy duyên nợ với văn chương: “Ngày vương tóc vụn, tối dốc tâm can/ Gieo vần ủ chữ, thấm đọng nhân gian...”. Ông bảo, đầu mình ít chữ, nên phải dốc tâm can, xương tủy để gieo vần.

Bộ ba “Xe - pháo - mã”

Nghề cắt tóc “buộc chân” khiến ông Tuế chẳng đi được đâu, nhưng bù lại, ông hay được “hóng hớt chuyện thiên hạ”. Chính cái miệng có duyên ấy đã khiến nhiều người khách lạ lần đầu đến quán cũng phải dốc ruột, dốc gan ra mà kể chuyện đời mình. Từ chuyện vặt vãnh trong gia đình đến quốc gia đại sự, từ chuyện đời cho đến chuyện nghề… Ông ghi chép, gom góp rồi đêm về lại đem những câu chuyện ấy mà viết thành văn, thành thơ. Thế mà tiền nhuận bút đăng báo cũng đủ để rỉ rả tiêu vặt.

Bên cạnh hòm đồ nghề chứa đầy dao, kéo là bút và tập bản thảo dày thêm mỗi ngày. “Ngày ngày cứ ngồi rút tóc thiên hạ mà làm thơ thôi. Có cả một bồ chuyện do nhân gian tự nguyện cho không đấy thì có làm cả đời cũng không sợ hết đề tài” - ông Tuế hóm hỉnh bảo.

Cứ nghe ông nói, người bình thường lại tưởng viết văn làm thơ hóa ra… cũng dễ! Nhưng với những người cùng nghiệp văn chương sẽ hiểu ông chỉ tếu táo mà nói vui thế thôi. Công việc viết lách chưa bao giờ là đơn giản, viết thành tác phẩm để người ta yêu thích, ghi nhận lại càng là chuyện có khi phải phấn đấu cả đời, bởi mỗi câu chữ đều chắt lọc từ tâm can, như con tằm cặm cụi rút ruột nhả tơ đơm kén.

Năm nay đã ngoại bát tuần nhưng mắt ông vẫn sáng lắm, đầu ông vẫn tinh. Vóc dáng thấp nhỏ nhưng cử chỉ nhanh nhẹn. Có lẽ vì thế mà ông vẫn được bà con dân phố tín nhiệm bầu làm tổ trưởng tổ dân phố số 29, phường Bưởi, quận Tây Hồ suốt 47 năm nay, một kỷ lục hiếm có.

Công việc của tổ trưởng dân phố - theo ông Cao Văn Tuế - là “bách sự bách hành” (trăm việc phải làm) không phải là “8 giờ hành chính” mà là 24/24h. Những việc đại loại như lo sao cống rãnh cho thoát, điện nước cho đều, việc hỷ trong tổ, việc hiếu trong phường, khai báo tạm trú, ngày trật tự, đêm tuần tra, cơn bão phòng xa, hỏa hoạn lo phòng chống... đều đến tay người tổ trưởng.

Và hễ cứ nhàn rỗi là ông lại nghồi ngẫm nghĩ sáng tác. “Nhiều người sau khi đọc thơ của mình xong, cứ bảo sao bác không đi làm nhà thơ đi, cắt tóc thì được mấy đồng. Nhưng cái nghề này nó hay lắm cô ạ! Ngày nào cũng được vít đầu vít cổ, xách tai, vặt râu, sờ cằm... vài chục người. Thế mà cấm ai cựa quậy, cứ ngoan ngoãn ngồi im cho mình mặc sức hành hạ. Hỏi có nghề nào được cái vinh hạnh ấy!”- ông lão cười khà khà nhấp thêm một ngụm trà.

Quán cắt tóc như một kênh để cho ông lắng nghe mọi nỗi niềm của cuộc đời. Cắt tóc - Tổ trưởng dân phố - Viết văn là bộ ba “xe - pháo - mã” đưa ông đến thành công trên đường văn chương. Như lời ông từng khẳng định: “Người viết về luống cày, viết về đường đạn, Văn Tuế viết theo vệt tông- đơ!”.

Nhà văn Hoàng Tiến đã phác họa mấy nét chân dung về ông: “Tác giả Cao Văn Tuế là một ông lão nhỏ bé nhưng trời lại cho ông đầu óc khái quát, sâu sắc, thâm trầm. Nó đúc kết cái lẽ đời đen bạc, đổi thay, cái tình người ấm lạnh sớm chiều, bằng những câu nói ngắn gọn, súc tích, dễ nhớ, dễ thuộc. Vừa có hơi khí cổ đại nhuần nhụy, xa xưa, pha trộn với cái hiện đại, sắc sảo thời thượng, tạo thành một lối nói riêng, khó ai bắt chước được”.

Người phó cạo tài hoa ấy cứ thầm lặng cống hiến cho đời những con chữ thấm đẫm nghĩa tình. Và hàng ngày, vào lúc 5h sáng, người ta vẫn thấy một cụ già đạp xe từ phố Thụy Khuê, chầm chậm dạo một vòng quanh hồ Tây, đến tận 7h mới quay về quán cắt tóc “Tô Xuân” bên cửa đình An Thọ. Lắng nghe và đồng cảm với những vất vả, nhọc nhằn nhưng không thiếu chất thơ của những con người bình dị đang mưu sinh, để rồi tối đến, ông lại ngồi vào bàn, viết ra những nốt nhạc trầm trong bản giao hưởng mang tên cuộc sống…

Thanh Hương