Vị vua của NEW YORK (Phần 1)

Hơn 3000 năm sau cái chết của vua Tutankhamun, năm 1976 kho báu trong ngôi mộ của cậu bé Hoàng đế Ai Cập đã đến tận nước Mỹ, tạo nên “cơn sốt về vua Tut”, lôi cuốn tất cả mọi người từ tầng lớp bình dân đến quý tộc.

Vị vua nhỏ tuổi

Khoảng 3336 năm trước, Tutankhamun, một vị vua ít tiếng tăm trong một hoàng tộc Ai Cập lớn, hoàng tộc thứ 18 - đã trút hơi thở cuối cùng. Ông đang ở cuối thời niên thiếu và đã trị vì từ lúc mới 9 tuổi. Sau khi hoàn thành nghi lễ than khóc, những người hầu của vị pharaoh bắt tay vào việc tạo dựng một sự kiện tang lễ nổi danh ngang tầm với đạo diễntrứ danh Cecil B. Demille.

Việc đầu tiên là bảo quản thi hài. Trái tim của Tutankhamun vẫn được giữ nguyên nhưng các cơ quan nội tạng quan trọng khác của ông - gan, phổi, dạ dày và ruột đều được cắt bỏ và lưu giữ trong những miếng vải rồi được đặt vào trong bốn chiếc quan tài cỡ nhỏ, mỗi chiếc dài khoảng 1,25 foot và được làm bằng vàng có trạm trổ bằng đá carnelian và những miếng kính màu.

Thi thể của vị pharaoh được rửa sạch, xức dầu thơm cùng với thảo dược và dầu thuốc, trang điểm với hàng trăm cái vòng đeo tay có tác dụng xua đuổi tà ma, và được quấn cẩn thận trong những miếng vải lanh dài. Bộ xác ướp được đặt vào một cái quan tài bằng vàng với bộ mặt thanh tú làm theo diện mạo của Tutankhamun, được trang điểm với nemes (chiếc khăn trùm đầu có vạch dài dành riêng cho các pharaoh). Trước khi đậy nắp quan tài, những người hầu của vị pharaoh nhẹ nhàng đặt một cái mặt nạ tuyệt đẹp nặng 22 pound (gần 10kg) bằng vàng đã đánh bóng lên đầu vị pharaoh: cái mũi thon nhọn, hai má trơn mịn, cái môi và cằm đầy đặn, và đôi mắt to có viền bằng đá lapis lazuli.

Chiếc quan tài bằng vàng được đặt vào trong một chiếc quan tài lớn hơn bằng gỗ nạm vàng, rồi được nhồi vào trong một chiếc quan tài còn lớn hơn cũng bằng gỗ nạm vàng, giống như một con búp bê matriushka. Những chiếc quan tài được lồng vào nhau này lại được nhồi vào trong một chiếc quan tài nặng hình chữ nhật bằng đá thạch anh vàng, với các cạnh được khắc chữ tượng hình, và các góc có trạm hình các nữ thần hộ mệnh như Isis, Nephthys, Selket, và Neith. Chiếc quan tài đá này lại được đặt trong bốn chiếc hòm được trạm trổ tinh xảo, gọi là những hòm đựng thánh cốt và mỗi chiếc ở bên ngoài lớn hơn mỗi chiếc ở bên trong. Chiếc hòm đựng thánh cốt ở phía ngoài cùng làm bằng gỗ trầm hương nạm vàng có chiều dài cỡ hơn 5m và chiều cao cỡ 2m8. Các cơ quan nội tạng của Tutankhamun được bảo quản trong một cái hòm đựng thánh cốt riêng được nạm vàng với bốn cạnh được khắc hình các nữ thần giống như ở chiếc quan tài đựng thi thể của vua, nhưng lần này được tạo nên như những bức tượng ba chiều bằng gỗ mạ vàng, mỗi bức cao khoảng gần 1m với những cánh tay dang rộng và đầu quay sang phía bên cạnh như thể đang canh chừng những kẻ xâm nhập.

Thi thể của vị pharaoh được vận chuyển đến ngôi mộ ở phía Bắc của thượng lưu sông Nile trong khu nghĩa trang được biết đến với cái tên Thung lũng của các vị Vua. Của cải và những vật tưởng niệm về cuộc đời của Tutankhamun cũng được vận chuyển đến nơi ấy: xe ngựa được tháo rời, bàn để chơi các trò chơi khi vua còn nhỏ, đồ gỗ, đèn, tượng, vũ khí và đồ trang sức. Ngôi mộ là một mê cung nhỏ với các đường hầm, phòng nhỏ và các ngõ cụt đã được khóa lại. Mọi việc là như vậy. Những người hầu của Tutankhamun đã hoàn thành những gì cần thiết để trang bị cho vị pharaoh một chuyến đi an toàn xuống thế giới âm phủ đến một kiếp sau hạnh phúc.

Khoảng 3299 năm sau, vào mùa hè năm 1976, nhiều trong số những mẫu vật kể trên bao gồm cả chiếc mặt nạ vàng đã được gói lại và đóng hàng trong một kho chứa của tàu U.S.S Sylvania, một tàu hải quân có đích đến là Norfolk, Virginia. Thực ra đó không giống như kế hoạch vận chuyển đã định. Những người quản lí của cuộc triển lãm “Những kho báu của vua Tutankhamun” (dự định là sẽ diễn ra ở sáu thành phố và kéo dài từ cuối năm 1976 đến năm 1979) tin rằng phương án tốt nhất là vận chuyển những đồ chế tác cổ này đến nước Mỹ bằng máy bay. Nhưng ông Gamal Mokhtar, chủ tịch tổ chức Mẫu Vật Cổ của Ai Cập, lo ngại về khả năng máy bay sẽ bị rơi hoặc bị khủng bố. Cuối cùng ông yêu cầu những đồ chế tác cổ sẽ được bí mật mang đến nước Mỹ trong một chiếc tàu hải quân Mỹ. Tàu Sylvania được biết đến là một tàu chở hàng chiến đấu với nhiệm vụ cung cấp đồ dự trữ trong đó có thức ăn tươi và đông lạnh cho các tàu chiến ngoài biển. Như vậy, những đồ chế tác quý giá về Tutankhamun đã được vận chuyển qua biển Địa Trung Hải, trong cùng kho hàng với những hộp thịt làm bánh hamburger.

Tại Mỹ, vị vua nhỏ tuổi sẽ được trải nghiệm kiếp sau thật sự của mình, dù khác với những gì mà những người Ai Cập cổ đã tưởng tượng. Ở đây Tutankhamun được biết đến với cái tên vua Tut, và vua Tut đã trở thành một trong những sự kiện văn hóa nổi danh đình đám nhất vào nửa cuối thế kỉ 20. Cuộc triển lãm đã phá kỉ lục về số lượng khách đến xem bảo tàng với thời gian chờ đợi đến 4 tiếng đồng hồ và cảnh xếp hàng dài như ở Studio-54 (đã có gần 8 triệu người đến xem, hơn 1 triệu người so với số người dân mà vua Tut đã cai trị). Cuộc triển lãm đã thúc đẩy một cách rõ rệt nền kinh tế ở mỗi thành phố mà nó đi qua - một điều không thể xem thường trong những năm 70 với chính sách tài chính thắt lưng buộc bụng. Nó đã cung cấp những đồ vật lưu niệm quý giá cho nhiều ngành kinh doanh nhỏ, từ nhà Bảo Tàng Nghệ Thuật Đô Thị nơi có những dãy hàng lưu niệm lớn, trong đó có một bản sao của nữ thần Selket với kích thước thật làm từ nhựa cây dát vàng, trị giá khoảng 1500$, cho đến những chiếc áo phông nữ giá rẻ, không có nhãn mác, trên có in dòng chữ HANDS OFF MY TUTS, “Đừng động vào Tut của tôi”. Những mẫu vật này cũng tạo cảm hứng cho một single của Steve Martin, được trình diễn lần đầu tiên vào năm 1978 trong chương trình Saturday Night Live và bán được hàng triệu bản. Cơn sốt về vua Tut là một trong những thứ đặc trưng của những năm cuối thập kỉ 70, như nhạc disco, Halston và Roots với nhiều người hâm mộ: Andy Warhol, Elizabeth Taylor, Henry Kissinger, Billy Carter. Ở New York, đích đến cuối cùng của cuộc triển lãm, một nhà chức trách của Bảo Tàng Nghệ Thuật Đô Thị tiết lộ với hãng thông tấn AP rằng: “Được tận mắt chứng kiến Vua Tut là thể hiện đẳng cấp ở ngay thành phố này. Nó thậm chí còn vượt xa mức độ phổ biến của chuyện tình dục” (một điều không thể xem thường trong những năm 70).

Việc “Những kho báu của Tutankhamun” đến đất Mỹ là một điều phi thường: một kết cục ngoài dự đoán của một loạt những kế hoạch chính trị và cá nhân có liên quan mật thiết với nhau. Trong đó, có mong muốn của Richard Nixon để cứu vãn tiếng tăm của mình khi nhiệm kì tổng thống của ông ta kết thúc, là chiến dịch tạo dựng hình ảnh của một lãnh đạo năng động mới của Ai Cập, Anwar Sadat, và cả sự cạnh tranh giữa hai giám đốc bảo tàng tiếng tăm nhất ở Mỹ, Thomas Hoving và J. Carter Brown. Sự tương tác của những nhân tố này cùng với một thực tế đơn giản là những vật trưng bày rất đẹp và cổ xưa đã chứng tỏ rằng cuộc triển lãm “Những kho báu của Tutankhamun” sẽ thành công vượt xa bất kì cuộc triển lãm nào trước đó.

Cuộc chiến giành quyền trưng bày báu vật của hai Giám đốc bảo tàng lừng lẫy

Trong một tập tài liệu có tên “Dữ kiện cho buổi thuyết trình”, giám đốc Thomas P. F. Hoving lưu giữ một trang copy từ cuốn tiểu thuyết Thời Đại của sự Trong Trắng - Tác giả Edith Wharton, cụ thể là một đoạn trong đó hai tình nhân Newland Archer và Ellen Olenska, có dự định gặp gỡ nhau ở New York vào cuối thế kỉ 19.

Hoving đã gạch dưới một vài từ để nhấn mạnh:

“Tôi muốn gặp em vào ngày mai, ở đâu đó nơi mà chỉ có hai chúng ta thôi,” anh ta nói với giọng gần như đang tức giận ngay cả với chính mình.

“Cô gái do dự và bước đến chiếc xe.

“Nhưng ngày mai em phải có mặt ở nhà của bà em - vì một món quà, như vậy đấy,” cô nói thêm.

“Ở nơi nào mà chỉ có hai chúng ta thôi,” anh ta có vẻ kiên quyết.

“Cô ta nở một nụ cười nhạt khiến anh ta bực mình.

“Ở New York? Nhưng nơi đó không có nhà thờ nào… không có đài tưởng niệm nào cả.”

“Có Bảo Tàng Nghệ Thuật - ở trong công viên,” anh ta giải thích.

Nhà bảo tàng đó được tác giả Wharton miêu tả như một nơi mà những mẫu vật cổ quý hiếm “đang mục nát dần trong cô đơn vì không có người xem”, là vùng hoạt động của Hoving: nhà bảo tàng Nghệ Thuật Đô Thị. Từ khi trở thành giám đốc bảo tàng năm 1967, Hoving đã quyết tâm thay đổi vị thế của bảo tàng do tác giả Wharton dựng lên, rằng nó là một nơi lộn xộn và tồi tàn chỉ được viếng thăm bởi những fan nghệ thuật lập dị.

“Bảo tàng lí tưởng của tôi không phải là một cái nhà kho bị chất đầy,” ông viết trong cuốn sổ tay. “Nó không phải là một trong số những ngôi đền tĩnh lặng hào nhoáng mà một vài chuyên gia dựng lên - yên tĩnh trong bầu không khí đơn điệu đến mức bạn cảm thấy bạn muốn cái gì đó kịch tính xảy ra.”

Hoving là một người thích phô trương theo cách riêng của mình, một người có ý định đặt tên cuốn hồi ký của mình là Làm cho những xác ướp nhảy múa (cái tên đó đã được sửa lại là Kẻ gây rối.). Tuy vậy ông cũng là người có kiến thức, kinh nghiệm với bằng master và tiến sĩ về nghệ thuật & lịch sử ở đại học Princeton và một tài năng phô trương bẩm sinh mà ông đã học được từ cha của ông, một bậc thầy về marketing, Walter Hoving, chủ tịch công ty Tiffany & Co.

Hoving chỉ mới 36 tuổi khi ông trở thành giám đốc của Bảo Tàng Đô Thị. Trước đó, ông từng làm quản lý phòng trưng bày nghệ thuật thời trung cổ Cloisters trực thuộc bảo tàng và làm người đặt hàng các mẫu vật cho các công viên ở New York dưới quyền của thị trưởng John V. Lindsay. Hoving đã tạo được ấn tượng đầu tiên. “Sự hiện diện của các vị Vua” là cuộc triển lãm đặc biệt đã gây tiếng tăm cho ông, một cuộc khảo sát có quy mô lớn về các mẫu vật hoàng gia có trong bảo tàng đô thị - trong đó bao gồm một bộ sưu tập các chuồng chó bọc nhung của Hoàng hậu Marie Antoinette. Hoving ra lệnh tu sửa các phòng sưu tập nghệ thuật, sơn lại, sửa hệ thống chiếu sáng, một sự phá cách so với các quy tắc của bảo tàng thời đó. Ông cho mở cửa hàng bán đồ lưu niệm của bảo tàng - lần đầu tiên được ghi nhận trong lịch sử của bảo tàng Đô Thị và của mọi bảo tàng nghệ thuật nói chung. Ông ủy quyền cho Stuart Silver, một thành viên trẻ của nhóm các nhà thiết kế làm giám đốc thiết kế cho cuộc triển lãm, “ông ấy đã tạo dựng thành công một ngành nghề mới,” Silver nói. “Về sau, ông ấy làm việc rất hăng say, giao cho chúng tôi việc thiết kế rất nhiều cuộc triển lãm, tới hơn 50 cuộc trong một năm. Tuy nhiên, ông muốn dàn dựng “Sự hiện diện của các vị Vua” thành một cuộc triển lãm mà sẽ nổi danh đình đám ngay từ lần đầu tiên.”

Hai năm sau khi Hoving lên nhậm chức, Phòng Trưng Bày Nghệ Thuật Quốc Gia ở Washington D.C. đã có một vị giám đốc riêng: J. Carter Brown, 34 tuổi. Như Hoving, Brown giống như một nhà quý tộc Mỹ, và còn hơn thế. Một người kế nhiệm của nhóm Browns ở Đại học Brown, ông đã được đào tạo ở các trường đại học như Grotton, Harvard và trường kinh doanh Harvard. Cả Hoving và Brown đều là những người đàn ông điển trai và có nhiều sở thích - Hoving là một phi công, Brown là mộtvận động viên chèo thuyền kayak. Nhưng họ có tính cách rấtkhác nhau. Hoving là người hướng ngoại, thích vui chơi và đôi lúc thích phô trương quá mức. Brown là người kín đáo, như một học giả, và rất khó đoán. Điểm chung của họ là sự thông minh và tầm nhìn xa. Hoving đã ra quyết định đoạt lấy Ngôi Đền Dendur của Ai Cập dưới thời La Mã thống trị và xây dựng nhà kính Sackler Wing trong Bảo Tàng Đô Thị. Brown thì ra quyết định xây I. M. Pei, tòa nhà phía Đông ở Phòng Trưng Bày Nghệ Thuật Quốc Gia, thứ đã làm tăng gấp đôi kích thước của bảo tàng của ông.

Trong những năm 70 hai người đàn ông này đã cạnh tranh về cùng những tác phẩm nghệ thuật, cùng nguồn tài nguyên và cùng các nhà hảo tâm, nhưng đôi lúc họ buộc phải hợp tác với nhau - sắp xếp hàng đống tác phẩm nghệ thuật, cùng phối hợp tổ chức các cuộc triển lãm, và chứng tỏ khả năng kết hợp một cách chuyên nghiệp. Họ có mối quan hệ lịch thiệp mặc dù không suôn sẻ. Trong hồi ký của mình, Hoving viết ông đã từng “ca thán với các đồng nghiệp của mình” về sự cạnh tranh của Brown, trong khi Brown trong những năm cuối đời đã suy ngẫm về việc ông ưa thích được làm việc cùng với đội ngũ của Hoving và người kế nhiệm của ông này, Philippe de Montebello, bởi vì “ở đây chúng ta có một người có lý trí.”

“Sự cạnh tranh giữa Tom và Carter đôi khi thật hài hước.”, Silver kể lại. “Họ đều có dáng thon gầy và thể hiện một khía cạnh của tầng lớp quý tộc Mỹ. Thật là ngộ nghĩnh khi thấy họ ghen tức với nhau, giống như được xem những con rối bóng Java đang đá nhau.”

Trong những năm 70, hai vị giám đốc này đã gây được tiếng vang cho các bảo tàng của họ bằng cách tổ chức những cuộc trưng bày quy mô nhỏ bao gồm những đồ vật và các tác phẩm nghệ thuật từ nước ngoài, hơn là dựa vào cổ phiếu. Hoving và Brown đã bỏ công theo dõi diễn biến thị trường ở nước ngoài để xem những vật báu nào có thể được chuyển đến nước Mỹ mà không gặp nhiều trở ngại: cuốn sách Phúc Âm ở Ireland, hay là các mẫu vật khảo cổ từ thời kì đồ đồng ở Trung Quốc. Dựa vào đặc quyền của mình, Hoving và Brown có thể dễ dàng móc nối với các viên chức Nhà Trắng và Bộ Ngoại Giao Mỹ để thỏa mãn yêu cầu của mình.

Hương Liên