Vì sao nghề báo rớt hạng?

Nhật báo phố Wall (Wall Street Journal) vừa công bố danh sách 200 công việc tốt nhất và tệ nhất trên thế giới năm 2012 của website careercast.com. Đáng ngạc nhiên là vị trí phóng viên đã rơi tự do xuống vị trí 195/200, chỉ khiêm tốn đứng trên công nhân giàn khoan dầu, quân nhân, nông dân nuôi bò và thợ xẻ gỗ. Lý do? Đây là công việc từng rất hấp dẫn giới trẻ nhưng giờ đây mức độ stress, triển vọng nghề nghiệp kém, thu nhập không cao cộng thêm môi trường làm việc tiềm ẩn nhiều rủi ro, nguy hiểm là những yếu tố khiến người làm báo - vốn gánh trên vai “quyền lực thứ tư” ngậm ngùi “rớt hạng”.

Theo số liệu thống kê của tổ chức UNESCO, số nhà báo bị chết khi đang hoạt động nghiệp vụ trong hai năm 2006-2007 là 122 người, 2008-2009 là 123 và 2010-2011 là 127 người.

Còn tại Việt Nam, tuy mức độ hiểm nguy mà các cây bút phải đối mặt chưa đến độ ảnh hưởng tới tính mạng nhưng công thức “nhà báo = yêu nghề + dũng cảm” vẫn vẹn nguyên tính thời sự. Theo thống kê của Hội nhà báo VN, từ 2006 đến quý I/2010 có tới 18 vụ cản trở, hành hung phóng viên. Cả năm 2010 xảy ra 11 vụ và nửa đầu 2011 có 6 vụ. Đáng chú ý là hầu hết đều xảy ra khi đương sự, tuy biết rõ đối tượng bị tấn công là phóng viên đang tác nghiệp nhưng vẫn điềm nhiên “xuống tay”. Có bốn trong số đó bị khởi tố nhưng rất tiếc chỉ một vụ có tin xét xử, ba vụ còn lại thì không. Hơn nữa, không có vụ nào được khởi tố theo tội danh chống người thi hành công vụ (điều 257 Bộ Luật hình sự). Số liệu này cho thấy, số vụ xử lý theo hướng hình sự là rất ít. Cho dù các cơ quan chức năng rất quan tâm đến chế tài bảo vệ quyền tác nghiệp hợp pháp của phóng viên, được cụ thể hóa bằng các NĐ 31 (2001), NĐ 56 (2006), NĐ 02 (2011) với những mức xử phạt hành chính bằng tiền cụ thể.

Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng - Báo Lao Động đang tác nghiệp

Nhiều cây viết xông xáo thường xuyên phải đối mặt với nguy hiểm chực chờ, khi dũng cảm lao vào những điểm nóng của xã hội. Có thể kể đến một số vụ điển hình trong hai năm trở lại đây. Như Phạm Hồng Phong (Đài VTC) và Lê Duy Khánh (kênh TH ANTV) bị côn đồ chửi bới, đấm đá, bóp cổ. Hay Võ Thanh Mai (báo Nông nghiệp VN) bị tấn công bằng dao; Nguyễn Hồng Cơ (báo Pháp luật VN) bị hành hung, dọa giết. Trần Thế Dũng (Người lao động) bị nhóm buôn lậu hành hung dã man sát biên giới Lạng Sơn. Nhà báo Ngô Mai Phong (Lao động) nhiều lần bị đối tượng lạ mặt nhắn tin khủng bố, đe dọa. Hai phóng viên Phạm Việt và Ái Linh (VTV tại Phú Yên) bị hành hung khiến mặt mũi xây xước, phù nề gây choáng. Còn Phạm Ngọc Đoan (báo Đà Nẵng) bị ngăn cản không cho tác nghiệp và vô cớ bị giam lỏng đến trưa. Ngày 9.2.2012, một phóng viên của Đài TH Cần Thơ bị hành hung. Năm ngày sau, tại Hà Nội, phóng viên của Pháp luật Việt Nam và Vietnamnet bị đánh tại công ty Vạn Xuân Hà Tĩnh vì điều tra lao động bị mất tích. Cũng trong hôm đó, PGĐ Công ty Hoàng Long (Hải Phòng) đã tấn công các phóng viên Hà Nội mới và VOV Giao thông.... Đáng chú ý và đặc biệt nghiêm trọng là trường hợp hai nhà báo VOV Lê Ngọc Năm và Hán Phi Long bị hành hung, gây thương tích trong vụ cưỡng chế đất tại Văn Giang vừa qua.

Nhà báo Ngô Mai Phong - Báo Lao Động

Không chỉ gây công phẫn trong dư luận xã hội, những vụ hành hung, cản trở hoạt động tác nghiệp của nhà báo - ở mức độ coi thường pháp luật ngày càng tăng - đang gióng lên những tiếng chuông báo động. Khi Luật Báo chí (nhằm tạo hành lang pháp lý cho các phóng viên, nhà báo), sau đó là Luật phòng chống tham nhũng và nhiều văn bản khác tiếp tục cụ thể hóa quyền này của báo chí nhằm phục vụ xã hội tốt hơn, hiện ngang nhiên bị thách thức.

“Nghề báo là cuộc đời, sinh động và đa chiều, nên không ai có thể dạy ai về nghề. Song những bài học cũ, những kinh nghiệm đớn đau kèm những điều đúc rút từ thực tế, từ kết quả nghiên cứu, khảo sát của dự án, thiết nghĩ cũng cần được chia sẻ với hy vọng rằng khi một phóng viên nào đó nếu rơi vào hoàn cảnh tương tự có thể sẽ biết cách xử lý”. Đó cũng chính là lý do khiến nhóm chuyên gia nghiên cứu của Red Communication (tổ chức khoa học trực thuộc Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật VN) dồn hết tâm sức thực hiện dự án “Nghiên cứu - truyền thông về các hành vi cản trở tác nghiệp báo chí”. Với vai trò cố vấn chuyên môn cho Trung tâm nghiên cứu truyền thông phát triển (Red), nhà báo Mai Phan Lợi - Trưởng Văn phòng đại diện báo Pháp luật TP.HCM đã cùng nhóm đồng nghiệp đưa ra một bản báo cáo vô cùng chi tiết (dựa trên kết quả khảo sát trực tiếp 384 nhà báo theo bảng hỏi định lượng và phỏng vấn trực tiếp 60 người bằng bảng hỏi định tính có ghi danh) để từ đó đưa ra những con số biết nói. Và từ những kết quả được soi chiếu dưới góc nhìn khách quan, khoa học đó, nhóm đã đúc kết trong cuốn Sổ tay phóng viên điều tra - một công cụ hữu ích cho những người làm nghề.

“Chuyện thường ngày ở huyện”!

NĐ 02/2011/NĐ- CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động báo chí - xuất bản đã gián tiếp định nghĩa cản trở báo chí tác nghiệp bao gồm “hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhà báo khi đang hoạt động nghiệp vụ đúng pháp luật; hành vi cản trở nhà báo hoạt động nghề nghiệp đúng pháp luật; đe dọa, uy hiếp tính mạng nhà báo; hủy hoại, cố ý làm hư hỏng hoặc thu giữ trái phép phương tiện, tài liệu hoạt động báo chí của nhà báo”.

Theo kết quả khảo sát của nhóm thực hiện dự án, có tới 87,90% người tham gia chọn “đã từng bị cản trở”, chỉ có 9,68% may mắn “chưa bao giờ”. Hình thức cản trở tác nghiệp rất khác nhau (từ nhẹ nhất là né tránh cung cấp thông tin tới đe dọa, vu khống và nặng nhất là tấn công gây thương tích, trả thù... ) nhưng hậu quả mà những nhà báo phải chịu đựng thì rất nặng nề. Không viết được bài (69,01%), “mất lửa”(30,47%), thiệt hại về tài sản - về thân thể (21,35% và 17,45%), bị kiểm điểm - nhận hình thức kỷ luật (10,16%)... Cá biệt có tới 2,34% vì những hành động cản trở mà đành vĩnh viễn phải bỏ nghề mà mình đã nguyện một đời theo đuổi.

Đối tượng cản trở nhà báo nhiệt tình nhất, oái oăm thay lại chính là cán bộ cơ quan nhà nước (75,26%) và doanh nghiệp (42,97%). Chỉ 38,8% đến từ những thành phần bất hảo như lưu manh, côn đồ, dân buôn lậu, lâm tặc... Và đương nhiên, phóng viên chuyên mảng điều tra, phóng sự - ký sự xã hội là đối tượng được “ưu tiên” cản trở, khi cần thì thẳng tay hành hung vào loại số một. Khi 55,99% đang phản ánh vấn đề thời sự xã hội; 45,83% đang chống tiêu cực về tài chính; 40,63% liên quan tới quản lý đất đai và 37, 5% nỗ lực chống xâm hại môi trường... Lạ đời nhất là với mục đích ca ngợi người tốt việc tốt “không thể an toàn hơn” thì vẫn có tới 2,86% phóng viên bị ngăn cản tác nghiệp!

Cản trở nhà báo tác nghiệp = Chống người thi hành công vụ?

Đặc biệt, 35 trên tổng số 384 người được hỏi cho biết đã từng bị tấn công, gây thương tích trong quá trình tác nghiệp (9,11%), và không một trường hợp nào trong số này được chứng kiến đối tượng tấn công bị xử lý theo pháp luật sau đó. Nguyên nhân có thể do các vụ việc đều “chưa đủ nghiêm trọng” để cả dư luận báo chí lẫn cơ quan chức năng vào cuộc. Đây là điều nhà báo Trần Đức Chính, Tổng Biên tập báo Nhà báo và Công luận (cơ quan ngôn luận của Hội Nhà báo Việt Nam), từng nói: ”… Trong quá trình tác nghiệp nhà báo thường phải đối mặt với nhiều khó khăn, nguy hiểm, nhưng thực tế lại đang thiếu những quy định pháp lý để bảo vệ danh dự, tính mạng và tài sản của nhà báo, cũng như là bảo vệ quyền được thu thập thông tin như Luật Báo chí đã quy định. Trong khi đó việc xử lý những kẻ côn đồ, vi phạm pháp luật theo pháp luật hình sự lại chiếm một tỷ lệ rất nhỏ và các vụ việc đều đợi kết quả giám định thương tật của nhà báo, nếu đạt 11% trở lên mới khởi tố theo Điều 104 Bộ Luật Hình sự về tội cố ý gây thương tích”.

Luật pháp hiện nay chưa có tội danh riêng dành cho hành vi nghiêm trọng này khi phóng viên đang tác nghiệp hợp pháp. Và trên thực tế, các vụ bị xử lý hình sự, vì vậy, cực kỳ hãn hữu. Với điều kiện phải chứng minh tỉ lệ thương tật trên 11% và giá trị tài sản cá nhân bị hủy hoại phải trên hai triệu đồng.

Nhà báo Trần Thế Dũng (Người lao động) bị nhiều đối tượng hành hung và sau đó, ngang nhiên chở nạn nhân về trụ sở Công an thị trấn Đồng Đăng với thái độ thách thức pháp luật vô cùng ngạo ngược. Được cơ quan chức năng khởi tố theo điều 104 nhưng sau đó đã phải đình chỉ điều tra bởi kết quả giám định thương tật của cây viết nổi danh này là 2%, chưa đủ cấu thành tội cố ý gây thương tích. Cách xử lý này đã gây bức xúc trong làng báo và đặt ra nhiều vấn đề còn tồn tại cần giải quyết thấu đáo.

Trường hợp phóng viên VTC14 và cây bút An ninh Thủ đô bị hành hung tại Từ Liêm thì “gặp may” hơn, khi các đối tượng bị khởi tố theo điều 257 Bộ Luật hình sự vì lý do “các nhà báo này được đoàn liên ngành trưng tập đi thực thi công vụ”. Hiểu ngược lại, những đối tượng hành hung họ sẽ được nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật, cùng lắm chỉ phải nộp phạt vi phạm hành chính một số tiền nhỏ là “thoát nợ”, nếu họ không được đoàn kiểm tra hôm đó “trưng tập”.

Theo nhà báo Phan Lợi, Báo Pháp luật TP HCM thì mục đích sâu xa của hành động cản trở không phải hướng tới cá nhân phóng viên để giải quyết những thâm thù cá nhân mà chủ yếu buộc việc tác nghiệp của họ phải dừng ngay lập tức, dẫn tới hậu quả 69,01% không thể thực hiện bài viết. Bởi nói như tiền nhân, “được vạ thì má đã sưng”, chờ các đơn vị chức năng giám định thương tật - định giá tài sản xong xuôi thì sự kiện nóng đã nguội ngắt nguội ngơ, vấn đề cần đánh động dư luận đã “chìm xuồng”. Và cái đích mà tòa soạn hướng tới, khi cử phóng viên xông pha vào giữa điểm nóng đã thất bại hoàn toàn.

Có một thực tế là theo quan điểm chung của xã hội, người thi hành công vụ phải thuộc đối tượng công chức ăn lương từ ngân sách và công tác tại các cơ quan nhà nước. Trong khi đó, với mô hình tổ chức và hoạt động báo chí tại VN, cơ quan báo chí là đơn vị sự nghiệp, nguồn tài chính hoàn toàn độc lập nên phóng viên không thể là công chức. Mặc dù mang trọng trách “vừa cung cấp thông tin vừa là lực lượng tiên phong thúc đẩy tính công khai minh bạch, giám sát và phản biện xã hội” mang tính chất là việc công nhưng những hành vi xâm phạm đến họ chỉ được xử lý giống như với dân thường. Người tham gia giao thông chỉ cần không tuân theo hiệu lệnh của cảnh sát đã có thể bị quy vào tội danh chống người thi hành công vụ. Vậy một nhà báo, với quyền tác nghiệp được pháp luật bảo hộ, bị phá hủy máy quay, đập vỡ máy ảnh, tịch thu máy ghi âm hay bị đấm đá đến thâm tím mặt mày, chảy máu chân tay lại chỉ nhận khoản tiền phạt vi phạm hành chính từ tối thiểu một triệu, tối đa ba chục triệu liệu có công bằng?

Vì thế, theo nhà báo - blogger Bút lông đình đám này, “rất cần xây dựng một tội danh riêng bổ sung vào Bộ Luật hình sự trên cơ sở giống như dấu hiệu cản trở, chống người thi hành công vụ. Bởi xử lý theo hướng này sẽ không ảnh hưởng, không làm xáo động tới hệ thống pháp luật. Về hành chính thì cần sửa Luật Báo chí, bổ sung thêm điều khoản quy định báo chí là hoạt động công vụ. Từ đó, tự khắc hành vi cản trở báo chí sẽ trở thành chống người thi hành công vụ”.

Trên trang điện tử của báo Người lao động, với câu hỏi “đối tượng nào sẽ chịu thiệt thòi khi báo chí bị cản trở tác nghiệp”, có tới 76% độc giả chọn đáp án “xã hội”, 16% chọn “cá nhân nhà báo” và chỉ có 5% nghĩ là “cơ quan báo chí”. Đủ để thấy, sự can thiệp thô bạo nhằm đối phó với hoạt động báo chí, trong mắt người dân, gây hậu quả nghiêm trọng tới nhường nào.

Nghề báo có phải là nghề nguy hiểm? Câu trả lời là “có”. Nhưng để giảm thiểu tới mức tối đa sự hiểm nguy ấy, để tạo bức tường thành vững chắc giúp những phóng viên “bút sắc, lòng trong” dám xông pha giữa “chốn sa trường” thì một hành lang pháp lý an toàn cùng những chế tài đủ sức răn đe và làm nhụt chí bất cứ kẻ nào ngăn trở là cực kỳ cần thiết. Để nghiệp báo có cơ “thăng hạng” trong con mắt đám đông. Và để những bạn trẻ yêu thích nghề phóng viên không phải ngập ngừng, phân vân - khi đứng trước cánh cửa khoa Báo chí.

(Ghi chú: Tất cả số liệu trong bài được trích dẫn từ Báo cáo khảo sát và nghiên cứu các hành vi cản trở báo chí tác nghiệp của Red Communication).

Huyền Nga