Vì sao 'Bắt nạt', 'Con chào mào' vào SGK, nhiều tác phẩm quen thuộc vắng bóng?

Chương trình GDPT 2018 môn Ngữ văn chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên việc truyền thụ kiến thức về tác giả, tác phẩm sang phát triển các năng lực đọc, viết, nói và nghe. Vì vậy, chương trình không đóng khung toàn bộ danh mục văn bản như trước mà quy định các nhóm tác phẩm bắt buộc, bắt buộc lựa chọn và gợi ý lựa chọn.

Chương trình mới mở hơn, vì sao ngữ liệu cũng thay đổi?

Cách tiếp cận này tạo không gian để các bộ SGK có những lựa chọn ngữ liệu khác nhau. Một tác phẩm từng được dạy phổ biến nhưng không xuất hiện trong một cuốn SGK cụ thể không đồng nghĩa tác phẩm đó bị loại khỏi chương trình.

Theo thầy Phạm Hoài Nam, giáo viên Ngữ văn tại TP.HCM, việc kế thừa những tác phẩm đã được kiểm chứng qua thời gian vẫn cần được quan tâm khi lựa chọn ngữ liệu. Tuy nhiên, không thể hiểu việc rà soát là đưa toàn bộ tác phẩm cũ trở lại hoặc thay thế những tác phẩm mới bằng tác phẩm quen thuộc.

Thầy dẫn trường hợp Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu, từng có trong chương trình trước đây nhưng qua rà soát của thầy hiện không thấy trong cả ba bộ SGK. Theo thầy, tác phẩm vẫn có những giá trị riêng và phù hợp với học sinh THPT.

Thầy Nam cho rằng việc rà soát cần quay về những tiêu chí có thể kiểm chứng như giá trị văn học, giá trị giáo dục, khả năng tiếp nhận của học sinh, sự phù hợp với lứa tuổi và mục tiêu dạy học.

Còn thầy Vũ Thanh Hòa, giáo viên Ngữ văn tại Hà Nội cũng cho rằng chương trình mới tạo cơ hội để học sinh đọc những văn bản chưa từng học và vận dụng kỹ năng đọc hiểu. Tuy nhiên, nếu chỉ chú trọng kỹ năng mà làm mờ đi giá trị của việc đọc văn, học sinh có thể biết cách xử lý một văn bản nhưng lại thiếu vốn văn học.

“Bắt nạt”, “Con chào mào” gây tranh cãi về tiêu chí chọn ngữ liệu phù hợp

Bài thơ Bắt nạt của Nguyễn Thế Hoàng Linh, in trong SGK Ngữ văn 6, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, từng gây tranh luận ngay khi Chương trình GDPT 2018 được triển khai ở lớp 6 và đến nay vẫn có những cách tiếp nhận khác nhau.

Tác phẩm gồm 8 khổ thơ, xoay quanh thông điệp không bắt nạt người khác, đặc biệt là những bạn yếu thế. Tuy nhiên, cách sử dụng ngôn từ, hình ảnh và một số câu thơ khiến nhiều phụ huynh, giáo viên băn khoăn. Tranh luận tập trung vào những chi tiết như cách gieo vần với các từ “mù tạt”, “hôi”, “dễ lây”, hay những câu thơ cuối: “Cứ đến bắt nạt tớ/Bị bắt nạt quen rồi”. Có ý kiến đánh giá cách diễn đạt này mới lạ, gần với ngôn ngữ trẻ em hiện nay. Nhưng cũng có ý kiến đặt vấn đề về tính logic, thẩm mỹ và mức độ phù hợp với học sinh lớp 6.

Cô Phạm Thị Hương Thảo, giáo viên Trường THCS Hoàn Kiếm, Hà Nội, cho rằng cả Bắt nạt và Con chào mào đều có những điểm không dễ tiếp cận với học sinh lớp 6, 7.

Tuy nhiên, với Bắt nạt, theo cô, chủ đề chống bắt nạt khá gần với đời sống học sinh nên vẫn có thể tạo hứng thú nếu giáo viên lựa chọn cách tiếp cận phù hợp. Học sinh có thể đọc, thể hiện bài thơ theo hình thức rap. Với Con chào mào của Mai Văn Phấn, hình ảnh và những tầng nghĩa của bài thơ có thể không dễ tiếp nhận với học sinh lớp 6, nhất là những em ít có trải nghiệm tương ứng.

Thầy Vũ Thanh Hòa cho rằng với Bắt nạt, thông điệp chống bắt nạt là tích cực nhưng một văn bản được đưa vào SGK Ngữ văn không thể chỉ được đánh giá bởi thông điệp giáo dục. Chất lượng văn học cũng cần được xem xét.

Với “Con chào mào”, theo thầy, vấn đề đáng lưu ý hơn là khả năng tiếp nhận. “Một tác phẩm có thể hay, có cách viết mới, nhưng nếu với học sinh lớp 6 mà phần lớn phải chờ giáo viên giải thích rất nhiều mới hiểu thì cũng cần xem lại xem nó đã đặt đúng độ tuổi chưa”, thầy Hòa nói.

Ở góc nhìn phụ huynh, chị Nguyễn Thu Hiền cho biết qua theo dõi những tranh luận về Bắt nạt trên mạng xã hội, chị nhận thấy phụ huynh có hai cách nhìn khá khác nhau.

Một nhóm cho rằng tác phẩm đưa vào SGK cần bảo đảm sự phù hợp với lứa tuổi, từ ngôn từ, hình ảnh đến cách biểu đạt. Học sinh lớp 6 đang hình thành năng lực cảm thụ văn học, nên với những câu chữ hoặc hình ảnh quá khác cách tiếp nhận thông thường, các em có thể phải mất nhiều thời gian để giải mã mà chưa chắc hiểu được dụng ý của tác giả.

Ở chiều ngược lại, cũng có phụ huynh cho rằng không thể chỉ dùng quan niệm thẩm mỹ của thế hệ trước để đánh giá tác phẩm dành cho học sinh hôm nay. Văn học cho trẻ em có thể sử dụng ngôn ngữ mới, cách gieo vần mới, những hình ảnh gần với đời sống hiện đại. Điều quan trọng là tác phẩm có tạo được sự kết nối với học sinh và giúp các em tiếp nhận được thông điệp hay không.

Theo chị Hiền, khi rà soát SGK, vấn đề không chỉ là một bài thơ “hay” hay “dở”, mà cần làm rõ tiêu chí nào được sử dụng để lựa chọn một tác phẩm làm ngữ liệu dạy học, tác phẩm đó phù hợp với lứa tuổi ở những phương diện nào và mục tiêu dạy học được đặt ra ra sao.

TS Đỗ Đình Đảo cho rằng cần phân biệt “khó tiếp cận” với “không phù hợp”. Một tác phẩm khó không đồng nghĩa không nên có trong SGK nếu mức độ khó vẫn nằm trong khả năng phát triển của học sinh và giáo viên có thể tổ chức việc học phù hợp.

Theo ông, một tác phẩm có thông điệp giáo dục tích cực cũng không thể chỉ dựa vào yếu tố đó để lựa chọn. Giá trị văn học, ngôn ngữ, khả năng đọc hiểu và độ phù hợp với lứa tuổi đều cần được xem xét.

Tác phẩm quen thuộc vắng bóng: Cần “đo” lại ngữ liệu bằng tiêu chí nào?Một trong những điều khiến dư luận chú ý là sự thay đổi vị trí của những tác phẩm từng rất quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh như Lão Hạc, Làng, Vợ chồng A Phủ, Hai đứa trẻ hay Mảnh trăng cuối rừng.

Tuy nhiên, giáo viên và chuyên gia lưu ý không nên hiểu việc một tác phẩm không còn xuất hiện trong một bộ SGK là tác phẩm bị “loại bỏ” khỏi chương trình. Với cách thiết kế mở của Chương trình GDPT 2018, các bộ sách có quyền lựa chọn những ngữ liệu khác nhau trong phạm vi chương trình.

Thầy Hòa cho rằng những tác phẩm như Vợ chồng A Phủ, Hai đứa trẻ có những giá trị đã được kiểm chứng trong thực tế dạy học. Vợ chồng A Phủ có nhân vật Mị với diễn biến tâm lý rõ, còn Hai đứa trẻ dù ít sự kiện lại có chiều sâu về cảm xúc, chất thơ và giá trị nhân văn.

Theo thầy, khi rà soát không nên đặt vấn đề “cũ hay mới” một cách đơn giản mà cần xem tác phẩm có giá trị gì, học sinh ở độ tuổi đó có thể tiếp nhận đến đâu và tác phẩm đóng góp thế nào cho việc hình thành năng lực đọc, viết.

Thầy Nam cũng cho rằng với những tác phẩm đã được dạy qua nhiều thế hệ, giá trị của chúng đã có một “độ lùi” nhất định để kiểm chứng. Trong khi đó, với các tác phẩm đương đại, cần thận trọng bởi một tác phẩm được đánh giá cao trong đời sống văn học chưa đồng nghĩa đã phù hợp với lứa tuổi, trải nghiệm và khả năng tiếp nhận của học sinh.

Từ thực tế này, thầy Nam đề xuất có thể tiến hành những khảo sát độc lập đối với giáo viên và học sinh để biết văn bản nào tạo hứng thú, văn bản nào gây khó khăn và khó khăn nằm ở đâu.

TS Đỗ Đình Đảo cũng cho rằng những phản hồi từ giáo viên, học sinh, phụ huynh sau một thời gian triển khai có thể giúp nhận diện rõ hơn những điểm phù hợp và những điểm cần điều chỉnh.

Những ý kiến trên cho thấy việc rà soát ngữ liệu có thể được xem xét từ nhiều tiêu chí: giá trị văn học, giá trị giáo dục, sự phù hợp với lứa tuổi, khả năng tiếp nhận và đóng góp của văn bản đối với mục tiêu phát triển năng lực.

Vấn đề đặt ra là làm thế nào để các tiêu chí này được cụ thể hóa và kiểm chứng trong thực tế, qua đó có cơ sở đánh giá những ngữ liệu đang được sử dụng và lựa chọn ngữ liệu cho các giai đoạn tiếp theo.