Vì sao báo mạng có nhiều tin ‘giật gân’?

(VTC News) - Chiều tối sau khi dạy ở trường Đại học KHXH-NV về, PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái vẫn sẵn sàng trò chuyện cùng tôi về những suy tư, trăn trở với các vấn đề nhức nhối của báo chí, đặc biệt là báo điện tử.

Phản biện xã hội - vẻ đẹp hiện đại của báo chí

- Thưa TS. Thái, chị có hay đọc báo điện tử không?

Có, ngày nào tôi cũng vào mạng đọc.

- Có ý kiến cho rằng, báo điện tử nên đi vào dân sinh và giải trí chứ không nên phản biện xã hội. Vì phản biện xã hội sẽ có ít khách. Chị nghĩ sao về điều đó?

Sai. Bản chất của báo điện tử là đưa thông tin cực nhanh. Tuy có nhiều báo vì đưa tin nhanh mà thỉnh thoảng thành “nhanh nhẩu đoảng”. Nhưng ở Việt Nam, báo điện tử sẽ ngày càng phát triển và có nguy cơ áp đảo các loại hình báo khác, trong thế giới bùng nổ các phương tiện truyền thông hiện đại.

Nhưng nếu chỉ đi vào dân sinh và nhất là giải trí thì đó là cái đáng buồn nhất của báo điện tử. Dân sinh thì đã đành, (và thế nào là dân sinh thì còn phải bàn), nhưng “giải trí” thì sao? Chẳng lẽ người ta lên mạng chỉ để đọc ba cái tin “khoe hàng” của các người đẹp, mà nhu cầu của cư dân mạng thì rộng lớn hơn rất nhiều.

Và cái mà độc giả báo mạng cần trước hết chính là thông tin thời sự-xã hội, thứ hai là muốn biết thái độ của báo điện tử với thông tin đó và thứ ba là muốn biết tinh thần phản biện trước những điều vô lý, những điều trái ngang, những cản trở sự phát triển xã hội đương đại Việt Nam về mọi phương diện…

Ví dụ người ta rất muốn biết vì sao giá xăng trên thị trường nhiên liệu lúc tăng lại tăng rất nhanh nhưng lại giảm rất chậm. Hoặc các ngoại tệ bị ngân hàng đẩy tiền lãi lúc lên lúc xuống, hoặc bộ mặt giao thông đô thị sao lúc nào cũng vẫn là nhăn nhó, thê thảm, thiếu văn hoá giao thông…thì báo chí phải bình luận và có thái độ, và đương nhiên, phải đưa ra giải pháp.

Nếu không thì cái gì là quyến rũ, là quyền lực xã hội của thông tin đây?

- Chị nghĩ thế nào về tính phản biện xã hội của báo chí?

Khi buổi sáng ta thức dậy, xem các trang báo, nghe đài, xem truyền hình, lên mạng…thì bất cứ ai cũng muốn biết được thông tin xảy ra trong xã hội. Mà đã biết thông tin xã hội, bao giờ người đọc, người nghe, người xem… cũng muốn biết thái độ bình luận xã hội của các nhà báo đối với những vấn đề hội đã được truyền thông này.

Vì đó là chiều hướng tiếp nhận truyền thông của người tiếp nhận hôm nay, trong tình huống của một nước đang phát triển như Việt Nam, nhất là sau khi Việt Nam gia nhập WTO. Có vô khối các vấn đề xã hội cần đến sự phản biện của truyền thông.

“Phản biện xã hội” là một cụm từ dùng để chỉ một thái độ cần thiết phải có, không những chỉ có trong giới truyền thông, mà còn là thái độ đã đi vào đời sống dân chúng; và tôi thấy đã đi vào các diễn đàn Quốc hội. Một số “nghị sĩ” Quốc hội đã bày tỏ tinh thần phản biện xã hội xuất sắc trước các vấn đề quốc kế dân sinh, đã được người dân yêu mến, như đại biểu Nguyễn Lân Dũng, Dương Trung Quốc, Nguyễn Minh Thuyết…

Tôi mong rằng sẽ có nhiều vị dân biểu có tinh thần phản biện xã hội như thế, bởi họ sẽ làm cho người dân thỏa mãn, bởi họ đã phát ngôn trước quốc hội đúng là với tư cách người đại biểu nhân dân.

Qua các đại biểu Quốc hội và các phương tiện truyền thông, mong muốn, nguyện vọng của người dân mới được truyền tải rộng rãi đến các cấp. Vì thế, báo điện tử, với sự nhanh nhạy nhất của mình, chẳng có lý gì mà gạt phản biện xã hội ra ngoài thái độ và nội dung truyền thông của mình.

Đó hẳn là một xu hướng truyền thông rất lành mạnh, hoàn toàn phù hợp quy luật phát triển của xã hội hiện đại Việt. Phản biện xã hội đã thành một vẻ đẹp rất tích cực của báo chí và truyền thông. Nhưng không phải tờ báo nào hoặc loại hình báo chí nào cũng mang chứa được vẻ đẹp này.

Vì vậy không phải ngẫu nhiên mà người ta thích tờ báo này và không thích tờ báo kia. Thích kênh truyền hình này, tờ báo mạng này và không thích những kênh khác và báo mạng khác…

Người ta cũng không thích nhà báo mà “tròn như hòn bi ve”, quan tư cũng ừ mà quan năm cũng gật. Độc giả thích những nhà báo có tinh thần phản biện. Và tinh thần phản biện xã hội, theo tôi, là vẻ đẹp hiện đại nhất của một tờ báo, một nhà báo, một tác phẩm báo chí…

Người đọc đã chẳng phong tặng cho nhà báo lão thành Hữu Thọ danh hiệu “người hay cãi” đấy thôi! Bởi ông đã luôn viết báo với tinh thần phản biện xã hội!

Báo mạng có “Playboy hóa”?

- Hiện nay, nhìn vào mục “Bài đọc nhiều nhất” của các báo, người ta không khỏi ái ngại, thậm chí lo lắng khi thấy rất nhiều các tin bài giật gân, câu khách. Chị có ý kiến gì về văn hóa đọc hiện nay và cách đưa tin như vậy của báo điện tử?

Đó là xu hướng của những người thích tò mò và muốn được thoả mãn trí tò mò. Gần đây, một tờ báo đã có bài viết “Xin đừng Playboy hóa báo chí”, phê phán nhiều báo đưa tin tràn ngập chủ đề tình dục, hở hang, “khoe hàng”…

Có thể giải thích điều đó từ sự phát triển của đất nước ta sau chiến tranh, nghiễm nhiên nhu cầu được thông tin về văn hoá nghệ thuật và cuộc đời riêng của nghệ sĩ nổi tiếng trong nước và nước ngoài, đã chiếm một vai trò quan trọng.

Một số độc giả thích “mát mắt”, để giải khuây, cân bằng, và chỉ cần giải trí thuần tuý. Và cuộc sống hiện nay đang có tiết tấu quá nhanh với nhiều người, lại trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế toàn cầu…nên người ta muốn tìm lối ra cho đầu óc đang căng thẳng.

Chính tôi cũng thích xem hình ảnh đẹp về các hoa hậu và tự hỏi: sao người phụ nữ đương đại lại có thể đẹp đến như thế?

Nhưng nếu báo mạng chỉ thỏa mãn tò mò về chuyện sex, chuyện hậu trường của các ngôi sao, và những chuyện kiểu “buôn dưa lê” ấy đang trở thành áp đảo, thì thật khó có thể là tờ báo tử tế đúng nghĩa!

- Ở các nước có nền kinh tế phát triển, những tờ báo lớn của họ ở mục đọc nhiều, khó có thể tìm thấy những tin “sốc - sex” như ta. Chị lý giải thế nào về điều đó?

Vì họ đã đi qua thời kỳ đó rồi. Đã bị ốm đau trong truyền thông kiểu ấy và đã phải tìm cách chữa lành. Những chuyện “trần trụi” với họ không còn lạ nữa, không cần phải tung hê tất cả lên truyền thông nữa.

Và nhiều tờ báo của họ đã đạt tới văn hóa truyền thông những câu chuyện “sex”, những chuyện đời riêng của những nhân vật nổi tiếng và hơn hết, họ đã có luật pháp về truyền thông, luật pháp về đạo đức nghề nghiệp rất khắt khe.

Trong khi đó, dường như ở nước mình, chủ thể truyền thông là các tờ báo, các nhà báo khá là tuỳ tiện, phóng túng trong cách truyền thông về những chuyện lẽ ra không nên phơi bày lộ liễu tênh hênh, nhất là trên một phương tiện nhạn nhạy như báo mạng trực tuyến. Nếu lỗi ở phía truyền thông như thế thì đừng trách gì người đọc, tốt nhất là “tiên trách kỷ hậu trách nhân”, đúng như các cụ dạy!

Đào tạo báo chí = Tự học

- Một số nữ phóng viên tốt nghiệp các trường đào tạo báo chí có nói với tôi rằng, phần đông họ sẽ đi theo nghành PR, quảng cáo…chứ ít khi làm nhà báo. Là một giảng viên báo chí, chị nghĩ gì về điều đó?

Đúng là có thể có tâm lý như thế. Khi vào trường, nhiều sinh viên bị chi phối bởi quan niệm rất sai lệch, chẳng hạn: báo chí là ngành “thời thượng, quyền lực thứ 4 và nhuận bút rất nhiều”.

Nhưng, thực ra báo chí lại là “nghề nguy hiểm” hơn họ nghĩ, nhất là đối với phụ nữ. Nhưng điều trái khoáy là tỉ lệ nữ sinh báo chí bao gìơ cũng áp đảo. Trong một lớp báo chí, họ luôn chiếm 80%, 90%, thậm chí hơn thế nữa.

Nghề báo là nghề khiến phụ nữ có thể không có nhiều thời gian cho gia đình, nên rất có thể, khả năng người phụ nữ bị ly hôn là đáng kể.

Hơn nữa, có thể nữ sinh viên chưa có ý thức rằng, mình sở dĩ thành nhà báo, là do có năng khiếu “ngửi thông tin” để viết thành bài báo, mà khả năng này là Trời cho, không ai dạy được cả.

“Không ai dạy ai trở thành nhà báo trừ khi người ấy muốn trở thành” - đó là quan điểm dạy sinh viên của tôi. Báo chí là một nghề độc lập, tự thân và phải có năng khiếu. Đó cũng là một nghề rất nguy hiểm nên phải cân nhắc kỹ khi theo nghề.

Hàng trăm người mỗi năm theo học nghề báo nhưng số người trở thành nhà báo giỏi, theo quan sát của tôi, chỉ khoảng 1/10 số đó.

- Có người đã nói với tôi rằng, bản chất cuối cùng của nhà báo là “một người hay cãi”. Nghĩa là phải thấy bức xúc trước những cái phi lý, muốn bảo vệ lẽ phải…Chị nghĩ sao về điều đó?

Đó là chỉ một phần. Vì nhà báo phải đối thoại, phải đưa ra các ý kiến nhiều chiều, và chốt lại bằng những giảp pháp. Bản chất của nghề báo là thông tin, phải nhìn thấy thông tin và xử lý thông tin theo cách tích cực nhất.

Và cách tích cực nhất, theo tôi, là trên tinh thần phản biện xã hội. Người ta đặt tên cho nhà báo Hữu Thọ là “người hay cãi” vì ông ấy là người có nhiều ý kiến phản biện xã hội, có đối thoại, chứ không phải “hay cãi” theo cách hiểu thông thường và thô thiển.

- Chị suy nghĩ thế nào khi nhiều nhà báo, để sống được, phải làm các nghề khác. Có ý kiến cho rằng, nhà báo muốn viết độc lập, không lệ thuộc vào doanh nghiệp thì phải sống được bằng chính nghề của mình?

Đúng, nhà báo phải sống được bằng chính nghề báo. Cũng như các GS ở đại học, phải làm sao cho họ sống được bằng lương, không phải làm thêm nếm ở đâu cả.

Chúng ta đang muốn có trường Đại học đẳng cấp quốc tế. Nhưng nếu như giảng viên không sống bằng lương thì làm sao mà toàn tâm toàn ý với nhà trường? Có GS. từng tuyên bố, chỉ dành 30% lao động cho trường, còn 70% cho bên ngoài thì mới sống được. Cũng thế thôi. Phải làm sao cho nhà báo phải sống được bằng tiền lương và nhuận bút của mình, chứ không phải bằng chạy quảng cáo chẳng hạn…

Xin cảm ơn chị!

Hoàng Lan
(thực hiện)