“Tự vệ” “tự cứu” không cách nào khác

Con người cần “tự vệ” “tự cứu” trước những gì? Nhỏ là rủi ro. To là tai họa. Và thảm họa là khủng khiếp nhất. “Rủi ro” - “Tai họa” - “Thảm họa” chúng đến từ đâu? Chúng đến từ trời và đất. Chúng đến từ dịch bệnh. Chúng đến từ trật tự xã hội mất cân bằng. Chúng đến từ quan hệ con người thiếu nhân văn. Và chúng đến từ tư duy và hành động phản thân. Chưa bao giờ con người phải đối mặt trước cuộc sống thiếu an toàn và lòng bất an đến thế về cả hai phương diện vật chất và tinh thần.

Thảm họa kép Động đất - Sóng thần kéo theo hệ lụy rò rỉ nguyên liệuhạt nhân đầu năm rồi ở Nhật Bản, và trước nữa là trận lụt lịch sử xảy ra ở Pakistan, là thảm họa tồi tệ nhất cho nhân dân hai quốc gia ấy, làm thiệt hại sinh mạng hàng chục ngàn người, tàn phá nhiều vùng dân cư mà cuộc sống vô gia cư của những người sống sót kéo dài tới tận bây giờ. Đó là thảm họa thiên nhiên gây ra cho con người. Thảm họa vô phương tự vệ - tự cứu!

Lũ lụt - Sóng thần - Động đất là quy luật tự nhiên của khí hậu vận hành, nhưng con người đã đẩy diễn tiến của nó nhanh tới thảm họa, tăng lên về số lượng và rộng lớn về quy mô, bởi chính hành động thiếu tôn trọng tự nhiên, khai thác thô bạo làm kiệt quệ tài nguyên rừng và nước, rồi phát triển “nóng” thiếu bền vững, làm cho trái đất nóng dần lên dẫn tới biến đổi khí hậu. Lỗi ở con người. Tội ở loài người.

Trong khi con người đang tìm mọi phương cách giảm thiểu thảm họa thiên nhiên gây ra cho con người, thì lại có những con người đem thảm họa trút xuống những con người. Đó là những kẻ phát động chiến tranh. Từ hằn thù sắc tộc, tôn giáo, lợi ích quốc gia mà hơn chục năm qua thế giới không lúc nào ngớt tiếng bom đạn và máu đổ, từ cuộc chiến Iraq, khu Bờ Tây, vùng Balkans đến Afghanistan, và gần đây là Bắc Phi. Các cuộc chiến đã biến hằn thù thành hằn thù dân tộc, và vụ đánh bom liều chết đã làm hàng ngàn người dân Mỹ vô tội thiệt mạng khi Al-Queada tấn công tòa Tháp đôi Trung tâm Thương mại ở New York City. Hằn thù lại nuôi dưỡng hằn thù. Những mưu toan chính trị đã nhấn con người vào thảm họa sát sinh. Vậy là quyết định sự ổn định của thế giới này thuộc về các cường quốc.

Cách nay 20 năm các nước nghèo yếu đã từng đặt câu hỏi “Liệu thế giới có cần tới Liên hiệp quốc không?” khi mà các quốc gia yếu nghèo đó chưa cảm thấy công bằng trong những Nghị quyết của tổ chức này. Giờ, đã khá hơn. Bởi sự lệ thuộc của các quốc gia nhỏ yếu đã giảm. Họ tự tin khi giơ tay biểu quyết một vấn đề gì đó trong phiên họp Đại Hội đồng mà không phải liếc ngang e ngại. Nhưng, những Nghị quyết của Liên hiệp quốc vẫn bị các cường quốc lợi dụng và lạm dụng giống như Liên quân đánh phá Libya bảo vệ dân thường mà thực chất lại là làm hại dân thường, mà động cơ là muốn buộc nhà lãnh đạo Gaddafi ở nước này phải ra đi theo ý họ.

Năm nay là năm Việt Nam kỷ niệm 50 năm “Thảm họa da cam”. Một thảm họa để lại di chứng nhân chủng thoái hóa tới nay là ba thế hệ và sẽ còn di hại lâu hơn nữa. Mà tiếng nói của công lý vẫn chưa làm cắn rứt lương tâm những kẻ trục lợi từ chiến tranh. Cũng là năm Nhật Bản kỷ niệm 66 năm thảm họa bom nguyên tử Mỹ thả xuống Hiroshima và Nagasaki năm 1945.

Con người nhỏ bé mà thảm họa thì quá lớn lao ngoài tầm tay với.

Sau khi đắc cử Tổng thống Mỹ, ông Barack Obama có một phát biểu hay được dư luận hoan nghênh, khi ông cho rằng nước Mỹ luôn là một nước giàu mạnh nhất thế giới. Nhưng điều đó chỉ có ý nghĩa đối nội. Những vấn đề ngoài nước Mỹ, Mỹ rất cần sự hiệp tâm hiệp sức của nhiều nước khác. Ông còn có mong muốn là bạn của những người Hồi giáo. Ông nói vậy nhưng có thể làm được vậy? Khi mà ngày 3 tháng 8 vừa qua sau nhiều tháng tranh luận gay gắt giữa lưỡng đảng Dân Chủ và Cộng Hòa trong trò chơi chính trị, chỉ trước thời điểm nước Mỹ vỡ nợ lần đầu tiên trong lịch sử có 12 tiếng đồng hồ, Quốc hội Mỹ mới chịu thông qua “Mức trần nợ công” để tránh một thảm họa cho quốc gia mà ông đang lãnh đạo.

Dưới “thảm họa”, là “tai họa”.

Tai họa hoàn toàn do con người gây ra. Vụ thảm sát bằng súng bắn băng xả vào một trại hè xảy ra gần đây nhất ở Oslo - Na Uy làm 70 người thiệt mạng. Hành động điên khùng như thế khiến người ta nghĩ tới tên sát nhân là một kẻ tâm thần phân lập. Nhưng ở Na Uy người ta còn tranh cãi, liệu trò chơi điện tử bạo lực có ảnh hưởng tới người chơi? Chỉ biết rằng có một bức ảnh mô tả tên hung thủ Breivik rất mê chơi bắn giết theo kiểu “Tiếng gọi nghĩa vụ: Chiến tranh hiện đại 2”, mà một trong những tập đoàn bán lẻ lớn nhất Na Uy Coop Norway đã ngừng bán ngay 51 trò chơi điện tử bạo lực và đồ chơi có hình dạng vũ khí. Một số hãng bán lẻ ở Na Uy cũng đồng lòng ngừng bán hàng loạt trò chơi điện tử bạo lực như thế.

Con người có thể “Tự vệ” “Tự cứu” bằng cách nào?

Chưa có một đất nước nào như đất nước ta mà hằng năm tai nạn giao thông làm thiệt hại tới sinh mạng con người với số lượng lớn đến thế: Trung bình 32 người mỗi ngày. Tương đương thời đất nước Iraq có chiến tranh. Ở một điểm giao thông có giao lộ gữa đường sắt và một đường huyện phía Nam thành phố Hà Nội, trong một tháng xảy ra liên tiếp hai vụ xe hỏa chạy hất tung xe khách khỏi đường ray làm gần 20 người thiệt mạng mỗi lần. Đau đớn hơn là họ đang đi dự đám cưới hỏi về. Tất nhiên lỗi là từ người lái ô tô đi vào đường dành riêng cho xe hỏa mà không quan sát. Mà đường dành riêng cho xe hỏa lại thiếu trạm gác đường.

Đường phố nội đô Hà Nội, nhất là đường phố cổ, luôn xảy ra va quệt giữa xe ô tô và xe máy, giữa xe máy với xe máy. Bởi phóng nhanh vượt ẩu lấn làn đường, bởi lạng lách giành cơ hội đi trước xe khác. Các cuộc tụ tập đua xe ban đêm luôn xảy ra đến nỗi lực lượng cảnh sát cơ động cũng không canh chừng nổi. Có mỗi chuyện người tham gia giao thông bằng xe gắn máy buộc phải đội mũ bảo hiểm, mà mười năm nay vẫn là vấn đề nhức nhối cho toàn xã hội. Ra quân rồi lại ra quân, đợt này nối đuôi đợt khác mà tình hình có phần chán nản hơn. Muốn “tự vệ” mà không thể tự vệ.

Cuộc sống chúng ta hiện nay ngày một không an toàn. Những văn bản mang tính pháp quy nhằm “Bảo vệ” cho cuộc sống an toàn đã không được thực thi nghiêm túc. Mà lỗi có phần ở những cơ quan có trách nhiệm quản lý và giám sát. Có phần ở người dân chưa ý thức hết nghĩa vụ thực hiện những quy định bảo vệ an toàn cho chính mình và cộng đồng. Có phần điều kiện cần và đủ để thực thi chưa khả thi. Lái xe ở các nước phát triển được quy định không điều khiển quá 12 giờ một ngày. Và cứ 2 giờ phải dừng xe nghỉ 15 phút. Bởi sinh mạng hai, ba chục hành khách nằm trong tay lái lái xe. Trong khi đó xe khách đường dài ở nước ta lèn khách vượt 40% quy định tải trọng còn lạng lách bắt khách dọc đường. Phố tôi ở trong thành phố thuộc phố trung tâm dài chưa đầy 800 mét, cả buổi sáng, người ta bủa ra chiếm dụng kín vỉa hè bán hàng ăn sáng và để xe máy của khách ăn, cho tới khuya họ cũng chiếm dụng vỉa hè như thế bán chè chanh đá cùng các loại quà ăn đêm. Người đi bộ phải đi xuống lòng đường cùng vận hành với các phương tiện xe gắn máy. An toàn mỏng manh. Cuộc họp khu phố có ý kiến cho rằng Hà Nội đến năm 2040 vẫn nhếch nhác và không an toàn như thế này thôi, nếu như những định chế về trật tự đô thị không được thực thi nghiêm túc. Và những người chiếm dụng vỉa hè vẫn tiếp tục mưu sinh bằng cách dễ dàng này mà nay đã chuyển giao tới thế hệ thứ hai rưỡi.

Thức ăn đường phố gắn liền với nguồn thực phẩm không rõ xuất xứ, không vệ sinh an toàn, gắn liền với tái chế dầu bẩn mỡ thối, mà cảnh báo khuyến cáo con người vẫn khoái khẩu. Năm ngoái có dịch bệnh, một số các loại thực phẩm ăn sống có nguy cơ phát tán dịch bị cấm. Khi dịch được khu trú, người ta reo lên sung sướng “Lại được ăn tiết canh và mắm tôm rồi!” Sự kiện thời sự nhất về an toàn thực phẩm, là 54.000 thùng bia Budweiser của Công ty TNHH Tân Châu Bình Vina nhập từ Mỹ, mặc dù đã quá hạn sử dụng vẫn tung ra thị trường tiêu thụ. Và gà thải, loại lợn siêu rẻ ồ ạt nhập lậu từ Trung Quốc mà hải quan Quảng Ninh cho biết trong 2 tháng qua đã bắt giữ tới 60 tấn.

Năm ngoái tôi có chuyến đi dọc sông Hồng thì ở các tỉnh Yên Bái, Phú Thọ, Việt Trì nhiều nhà máy xả thẳng nước thải chưa xử lý ra sông Hồng vô tư. Tuần đầu tháng 8 này công an lại bắt quả tang vụ “Vedan 2” xả 14 triệu mét khối nước thải đầu độc sông Đồng Nai của Nhà máy Sonadez khu công nghiệp Long Thành. Sông Tô Lịch, Nhuệ Giang, Kim Ngưu bẩn tới mức bốc mùi khó ngửi. Đường phố Hà Nội suốt ngày đêm phát sinh rác thải, bụi mù mịt, đến nỗi ngành công an có đề nghị trên cho phép cảnh sát giao thông được bịt khẩu trang đeo kính râm khi thi hành nhiệm vụ. “Tự vệ” ấy là tự vệ thụ động.

Và dưới “Tai họa” là “Rủi ro”.

Rủi ro cũng gây chết người. Để tránh rủi ro cần trang bị cho con người “kỹ năng sống”. Muốn không bị “đuối nước” thì ngay từ tuổi tiểu học cần cho trẻ làm quen với bể bơi an toàn tập bơi. Chỉ được cầm vào dây điện trần khi biết chắc trên dây đó không có nguồn điện. Và gặp hỏa hoạn, không xông vào lửa cứu đồ. Phải gọi cho cảnh sát cứu hỏa. Có thể tự cứu bằng nguồn nước hoặc xịt bình khí CO2. Không nhận quà của người không quen biết. Cũng như không nghe theo người xa lạ rủ rê sai bảo.

“Kỹ năng sống” trong quan hệ ứng xử là phải biết nhẫn nhịn “dĩ hòa vi quý” thậm chí giàu lòng vị tha “kích hoạt yêu thương”. Đôi khi ta biểu lộ tình cảm lại khiến người khác mềm lòng. Cần “rút lửa đáy nồi!” mà “tự vệ” “tự cứu”.

Có chuyện về cách “tự vệ” của hai người bạn tôi: một nhà báo và một nhà văn. Tại quán bia “Ve Sầu”, người bạn nhà báo tâm sự: Sáng, vợ cho ăn điểm tâm “một đĩa phàn nàn”. Chiều tối về, vợ cho tráng miệng “một cốc ca thán!” “- Thế cậu ứng xử thế nào?” “- Nếu không thể bỏ ngoài tai / Thì nhào ra phố làm vài cốc bia!” Người bạn nhà văn góp ý: Thế là thụ động. Phải chủ động. Mình bắt chước phát biểu trên báo của nguyên Bộ trưởng Bộ Tài chính mà nay là Phó Thủ tướng, chia sẻ ngay với nỗi khó khăn khi đi chợ thời bão giá của người phụ nữ mà ông gọi là “vợ tôi”. Mà mình chia sẻ đại loại: “Anh thấu hiểu nỗi vất vả nơi em mà không nói ra miệng thôi!” “- Hiệu quả ra sao?” “- Vợ mình chớp chớp mắt. Được 3 ngày không bắt mình lót dạ và tráng miệng những thứ mà nhà báo kể!”

Nhà văn Trang Hạ phong nhã hơn, khi chị có việc đi đâu dài ngày, là lặng lẽ để lên bàn viết của chồng vài chiếc bao cao su mặc dù chị rất tin ở sự chung thủy. Đơn giản là chị không muốn trở thành nạn nhân của “phút giây nông nổi”. Tôi không hào hoa được như nhà văn Trang Hạ. Làm công việc biên tập - được gọi là “tỉnh táo viên” - tự vệ bằng phương châm “Thà không hay còn hơn sai”. Sai, sẽ bị tị hiềm “soi”. Họ có thể bẻ cong một đường thẳng và bẻ gãy một đường cong. Một bản tin giữa tháng 8 này đưa mà tôi cho là “phòng vệ từ xa”: Mỹ vừa phá một đường dây ấu dâm toàn cầu. Bắt và xử lý ngay 60 trong tổng số 600 thành viên của trang mạng Dreamboard. Trang mạng này đã chia sẻ phim và hình ảnh khiêu dâm xâm hại trẻ em từ 12 tuổi đến… sơ sinh, với kho dữ liệu tới 123 terabyte, tương đương 16.000 DVD phim.

Con nhím bằng cách xù bộ lông nhọn hoắt như phi tiêu khi gặp nguy cơ để tự vệ. Con cá mực thì phun khối dịch màu đen làm mù mắt đối phương. Con rắn dùng nọc độc. Con ong có ngòi kim châm đốt… Đó là tự vệ bản năng. Con người cần tự vệ bằng ý thức.

Gần 20 năm trước khi đất nước còn nhiều gian khó, cuộc sống mỗi người còn gặp nhiều khó khăn, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh hồi đó đã kêu gọi “Tự cứu” mình. Trong thời đại ngày nay con người luôn đứng trước nhiều nguy cơ bất lợi, động từ phản thân “Tự vệ” lại vang lên hiển hiện giá trị.

Đầu năm ông Tổng Thư ký Liên hiệp quốc Ban Ki Moon có thông điệp về 8 mục tiêu của thiên niên kỷ mà các quốc gia trên tòan thế giới phải có trách nhiệm thực thi. Đó là:

- Chấm dứt đói nghèo.

- Hoàn thành phổ cập tiểu học trên toàn thế giới.

- Nâng cao bình đẳng giới tính và vị thế của người phụ nữ.

- Vì sức khỏe trẻ em.

- Cải thiện sức khỏe bà mẹ.

- Phòng chống HIV / AIDS.

- Đảm bảo sự bền vững môi trường.

- Tăng cường hợp tác toàn cầu vì mục tiêu phát triển.

Trong 8 mục tiêu thiên niên kỷ thì có 6 mục tiêu đầu trong phạm vi mỗi quốc gia có thể “tự cứu” vì nó là lợi ích sát sườn của mỗi quốc gia. Còn 2 mục tiêu cuối cùng phải cần tới sự hợp tác toàn cầu. Ấy vậy mà chỉ vì lợi ích riêng của quốc gia mình, một số nước công nghiệp phát triển đã lần khân chưa sẵn sàng ký Hiệp định cắt giảm khí thải gây hiệu ứng nhà kính Kyoto. Không dễ dàng gì.

Từ thuở “Khai thiên lập địa” tạo hóa ban cho loài người trái đất này với cấu trúc địa lý “Tam sơn - Tứ hải - Nhất phần điền”. Nghĩa là có ba phần núi, bốn phần biển, và một phần đất. Và đó cũng là sự hài hòa được gọi là “cân bằng sinh thái” kéo dài hàng triệu năm qua. Thế rồi 600 năm trở lại đây con người tham lam vô độ đã tự phá vỡ “cân bằng sinh thái” vốn dĩ thái hòa, để đến hôm nay phải luận bàn tới “Tự vệ” “Tự cứu” mà vẫn bất an. Sống chậm với thiền mà không rũ bỏ được sân si. Giá trị sống thấp. Nặng nề nhất là không cởi được dây trói xiềng xích trong tâm trí con người.

Khiếu Quang Bảo