Truyền thông nhìn từ cánh gà sân khấu

Trên các mạng xã hội và blog cá nhân thỉnh thoảng lại xuất hiện một video clip độ dài vài phút về một cuộc ẩu đả không tương quan của một nhóm nữ sinh bạo lực với một nữ sinh được gọi là “đánh hội đồng”. Thậm chí lột quần áo nạn nhân để đánh. Người xem đứng xung quanh mà không can thiệp, còn dùng điện thoại di động ghi lại “up” lên mạng cho thiên hạ cùng xem. Trước đây ít, nay một nhiều lên như một hội chứng. Đánh là dùng vũ lực. Vi phạm luật pháp. Một hình thức khác cũng là “đánh” nhưng đánh bằng ngôn từ đánh vào nhân cách được gọi là “ném đá” và cũng mang hình thức “ném đá hội đồng” như hiệu ứng bầy đàn. Kẻ “ném đá” lời lẽ vô tội vạ và thiếu trách nhiệm khó truy cứu bởi kẻ đó mang “nickname”. Nhưng một số chương trình truyền hình hoặc báo điện tử chính thống thiếu cân nhắc lại nhặt nhạnh đăng tải lại gây cộng hưởng “câu view”.

“Đánh hội đồng” thuộc quyền điều tra xử lý của công an. Nhưng “ném đá hội đồng” thuộc phán xét của công luận. Ném đá có từ thời trung cổ hành xử những kẻ có việc làm xấu xa đê tiện bị xã hội tẩy chay. Đến bây giờ ta vẫn dùng hình thức man rợ từ thời mông muội trên các trang mạng xã hội. Nạn nhân bị ném đá thường ở lứa tuổi 9X, 8X và một phần 7X. Phần lớn là thành viên trong làng showbitz thành danh hoặc còn xa mới thành danh. Nhưng nói những người bị ném đá là nạn nhân thì không hẳn là thế vì chính họ tạo nên sự kiện để được “ném đá” cho nhiều người biết tới. Họ muốn nổi tiếng nhanh dẫu đó là “tiếng chê” trong hoàn cảnh họ chưa đủ tài đủ khôn.

Họ nắm chắc “điểm yếu” của truyền thông là muốn tờ báo của mình bán được nhiều và trang mạng của mình được nhiều người truy cập. Còn người đọc lại thích tò mò và thích “tán tin” tới tai nhiều người khác. Họ muốn khuếch trương việc làm gì đó của họ, hoặc muốn bày tỏ một ý tưởng hay quan niệm sống, là họ tổ chức họp báo. Một bộ ảnh khỏa thân “bảo vệ môi trường” của người mẫu này, một bộ ảnh bán khỏa thân “lên án sát hại động vật” của ca sĩ kia nghe rất nhân văn, với 20 tờ báo dự họp mà báo nào giờ cũng có cả báo online tổng cộng 40, sẽ đồng loạt phát hành trong ngày chậm nhất là hôm sau. Hàng vạn người đọc báo in, hàng triệu người truy cập mạng. Người nọ khoe người kia, tạm dừng công việc lên mạng ngay tại cơ quan để kiểm định trước người khác. Về phương diện truyền thông người mẫu ấy ca sĩ ấy đã đạt được mục đích. Còn lợi hơn nữa khi các cư dân mạng ào ạt gửi comment, khen cũng có mà ném đá tơi bời cũng có, vậy là càng nhiều người biết. Có điều này nói nhỏ, người ta không thể không thầm khen ngoại hình cô ấy đẹp. Và đó chính là lợi thế khi các đạo diễn cần casting diễn viên đóng phim.

Một nhà văn cả năm trời viết được một cuốn sách. Gắng tìm một nhà sách thẩm định để tài trợ in và phát hành, thì lấy tiền đâu tổ chức một cuộc họp báo giới thiệu sách cho mình. Nhưng người trong làng showbiz viết sách có thể làm việc đó dễ dàng, nửa kín nửa hở khoe nội dung có đôi chút sexy, đôi chút sa đọa, đôi chút tà ma, có yêu nhau tay ba tay bốn, xin hãy đừng coi đó là dung tục nhé. Nói thế nhưng tác giả lại muốn báo chí nhấn mạnh vào những yếu tố ấy, phê phán dữ dội càng tốt. Sách bán nhanh như tôm tươi trước khi cơ quan chức năng phát lệnh cấm. Sách in ngầm vẫn có. Ném đá hội đồng ư? Người bị ném đá thấy vui sướng chứ không mảy may đau.

Đề cập tới vấn đề này người ta nói có lỗi của truyền thông.

Người có trách nhiệm quản lý cho rằng báo chí làm thế là để “câu view”.

Một khuynh hướng khai thác chuyện đời tư nghệ sĩ đang thịnh hành. Một cầu thủ tặng cho người tình một chiếc đồng hồ hình con rắn có giá 4 tỷ đồng. Bà mẹ chồng tương lai muốn con dâu tương lai có thai trước khi cưới để kịp có cháu sinh năm rồng cũng được đưa đậm trên truyền thông kèm theo bình luận phán đoán lật đi lật lại dài dài. Ảnh khỏa thân của một cô “người mẫu nội y” được “post” một chùm lên mạng. Sôi lên phê phán, sau đó lại đăng lời thanh minh của cô rằng ảnh ấy là của một người nào đó giống cô. Thế là truyền thông lại làm một cuộc so sánh hai bức ảnh khỏa thân giống nhau như phiên bản nhưng khác là một ảnh có cái nốt ruồi nằm bên bờ nhũ hoa trái mà chiếc ảnh kia thì không. Cứ thế ảnh zoom cận so sánh các nốt ruồi khác nằm ở nhũ hoa bên phải, nằm ở nơi sâu bụng dưới, nằm ở má trong đùi trái…còn dùng photoshop khoanh tròn đỏ đánh dấu toàn những địa điểm nhạy cảm. Kéo dài cuộc thẩm định ảnh mất gần tháng. Thỉnh thoảng lại được xới lại không ở báo này thì ở báo khác. Những tít bài “giật” đùng đùng lôi cuốn: “Hé lộ Vợ đạo diễn A lấy chồng ca sĩ B”, vội xem té ra họ đóng phim. Hay “Con trai 15 tuổi ra khỏi nhà mẹ bắt mang theo bao cao su”, đọc mới vỡ lẽ bà mẹ là bác sĩ sản khoa muốn chủ động phòng ngừa rủi ro khi vui bạn bè con không làm chủ cầm chắc ba hậu quả liên quan pháp luật rất khó khắc phục ở tuổi vị thành niên: “Đồng thuận thì mang thai, không đồng thuận là hiếp dâm, gặp gái hư là mang bệnh”. Gần đây nhất là cái tít tin “Ca sĩ T.M hát không mặc áo trong để vòng một tự do tung tẩy”, câu view thế không thể không đọc và… nhìn.

Thời đại của Facebook và mạng xã hội, và cũng là thời đại của báo mạng. Mà báo “lá cải” cũng đang là kẻ dự phần. Độc giả mạng thì đông và tạp. Làm phát sinh nhiều đồn đoán. Một sự hiểu lầm không đáng sợ. Chỉ sợ một lần hiểu lầm không giải quyết đã thành hai lần hiểu lầm.

Có người dạy người ta nói chuyện bằng miệng. Người khác dạy người ta nói chuyện bằng tay. Còn anh kinh điển hơn lại dạy người ta nói chuyện bằng chân. Đó là những gì hậu trường truyền thông nhìn từ cánh gà sân khấu.

KA-QUY-BÊ