Tăng cường năng lực ứng phó sự cố bức xạ và an toàn hạt nhân

Diễn tập ứng phó sự cố bức xạ

Cuối tháng 9 vừa qua, Ban Chỉ huy ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân tỉnh Quảng Ngãi tổ chức diễn tập tại Khu kinh tế Dung Quất, xã Vạn Tường, với tình huống giả định xe chuyên dụng vận chuyển thiết bị chứa nguồn phóng xạ kín Ir-192 gặp tai nạn.

Theo kịch bản, xe bị nổ lốp, mất lái và va chạm vào dải phân cách. Lái xe và nhân viên áp tải bị thương, trong khi cửa thùng hàng bật mở khiến thiết bị chứa nguồn phóng xạ bị xê dịch và văng xuống mặt đường. Khi đó, chưa thể xác định nguồn có bị hư hỏng hoặc phát tán phóng xạ hay không.

Lực lượng chức năng nhanh chóng bảo vệ hiện trường, khoanh vùng nguy hiểm và xác định vị trí thiết bị chứa nguồn. Nhân viên kiểm xạ được trang bị bảo hộ chuyên dụng tiếp cận khu vực, sử dụng găng tay chì đưa container nguồn vào thùng chì dã chiến, khóa nắp và chuyển lên phương tiện chuyên dụng.

Việc thu hồi container nguồn phóng xạ và đưa vào thùng chì được thực hiện trong 35 giây, đạt yêu cầu của kịch bản. Sau đó, lực lượng ứng phó kiểm tra nhiễm bẩn phóng xạ đối với phương tiện, mặt đường, thùng chì, nhân viên xử lý và những người tham gia cứu nạn ban đầu.

Tình huống được xây dựng trong bối cảnh Khu kinh tế Dung Quất có nhiều doanh nghiệp sử dụng nguồn phóng xạ cho chụp ảnh phóng xạ, kiểm tra không phá hủy. Trong quá trình vận chuyển, các nguy cơ như tai nạn giao thông, rơi đổ, kẹt hoặc thất lạc nguồn luôn được đặt ra.

Tại Khánh Hòa và TP Huế, các cuộc diễn tập cũng được xây dựng từ tình huống mất nguồn phóng xạ. Ở Khánh Hòa, nguồn Cs-137 từng được sử dụng để kiểm soát mức nguyên liệu trong dây chuyền sản xuất đường. Sau khi thiết bị được tháo khỏi dây chuyền và lưu giữ tạm thời, nguồn bị thất lạc. Khoảng 60 người tham gia diễn tập, thực hành các bước từ tiếp nhận, xác minh thông tin, kích hoạt kế hoạch ứng phó đến tìm kiếm, xác định vị trí và thu hồi nguồn.

Tại Huế, kịch bản giả định nguồn Cs-137 bị thất lạc trong quá trình tháo dỡ, lưu giữ chờ bàn giao. Lực lượng tham gia thực hành tìm kiếm, xác định vị trí, thu hồi nguồn và kiểm soát nhiễm bẩn, qua đó kiểm tra khả năng phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị khi xảy ra sự cố.

Bà Trần Bích Ngọc, Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (ATBXHN), Bộ Khoa học và Công nghệ đánh giá việc tổ chức diễn tập là hoạt động thiết thực nhằm kiểm tra khả năng vận hành phương án ứng phó sự cố, cơ chế chỉ huy, điều hành và sự phối hợp giữa các lực lượng. Qua đó góp phần nâng cao năng lực sẵn sàng ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân trên địa bàn.

Thông qua các tình huống giả định mất nguồn phóng xạ, lực lượng ứng phó có điều kiện thực hành và kiểm tra khả năng xử lý theo từng cấp độ, từ cơ sở đến thành phố. Đây cũng là dịp nhận diện những nội dung cần tiếp tục hoàn thiện về cơ chế phối hợp, thông tin liên lạc, huy động lực lượng, phương tiện và bảo đảm an toàn trong quá trình ứng phó.

An toàn bức xạ, hạt nhân phải được đặt lên hàng đầu

Từ các tình huống ở địa phương, yêu cầu về năng lực ứng phó sự cố được đặt trong một bối cảnh lớn hơn khi Việt Nam tái khởi động chương trình điện hạt nhân. Theo định hướng hiện nay, Việt Nam phấn đấu hoàn thành và đưa vào vận hành an toàn hai nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 vào năm 2035, đồng thời nghiên cứu triển khai ít nhất một dự án sử dụng công nghệ lò phản ứng module nhỏ (SMR).

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, Việt Nam đang bước vào giai đoạn khởi động triển khai chương trình điện hạt nhân với những yêu cầu mới, cao hơn và toàn diện hơn đối với công tác pháp quy hạt nhân.

Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường năng lực cơ quan pháp quy, chuẩn bị nguồn nhân lực từ sớm và xây dựng văn hóa an toàn trong các hoạt động liên quan đến bức xạ, hạt nhân.

“An toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân phải được đặt lên hàng đầu, tuyệt đối không đánh đổi an toàn lấy tiến độ hay lợi ích kinh tế trước mắt. Đây là nguyên tắc có tính nền tảng trong quá trình xây dựng và phát triển chương trình hạt nhân của Việt Nam, điện hạt nhân của Việt Nam”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Cụ thể hóa yêu cầu này, TS Trần Quang Tuấn, Phó Cục trưởng An toàn bức xạ hạt nhân (ATBXHN), cho biết Cục đã chủ trì xây dựng Kế hoạch ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân cấp quốc gia, đồng thời triển khai Quyết định số 624/QĐ-TTg ngày 6/4/2026 của Thủ tướng phê duyệt Đề án “Tăng cường năng lực cho Cục ATBXHN phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035”.

Đến năm 2035, Cục ATBXHN phấn đấu có thể tự chủ thẩm định khoảng 70% khối lượng công việc đối với nhà máy điện hạt nhân và 100% đối với lò phản ứng nghiên cứu mới.

Ngoài ra, Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, quy định tổ chức, cá nhân tiến hành công việc bức xạ và xây dựng cơ sở hạt nhân phải xây dựng, duy trì và thúc đẩy văn hóa an toàn, văn hóa an ninh.

Theo TS Trần Quang Tuấn, đây là lần đầu tiên khái niệm văn hóa an toàn và văn hóa an ninh hạt nhân được quy định chính thức trong Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025. Các quyết định pháp quy phải dựa trên cơ sở khoa học, bằng chứng kỹ thuật và đánh giá rủi ro.

Từ những cuộc diễn tập xử lý nguồn phóng xạ thất lạc đến việc xây dựng năng lực pháp quy cho các nhà máy điện hạt nhân, an toàn đang được đặt ra từ khâu ứng phó thực địa đến hệ thống quản lý và pháp luật.