“Rủi ro đến từ thái độ của con người”

Cuộc sống ngày càng có nhiều rủi ro, hiểm nguy rình rập, nhẹ thì ảnh hưởng đến tâm lý, nặng có thể dẫn đến những cái chết thảm thương. Rủi ro đến từ khách quan tự nhiên, cũng có thể xuất phát từ con người với con người… Liệu chúng ta có thể tránh được những rủi ro ấy không và làm cách nào? Tạp chí THS đã có buổi trao đổi với GS.NGND. Nguyễn Lân Dũng về vấn đề này.

Chưa nói đến những thảm họa thiên tai như động đất, sóng thần hay núi lửa… Chỉ đơn giản trong cuộc sống hàng ngày thôi với rau bẩn, thịt bẩn, thực phẩm có hóa chất độc hại… cuộc sống của con người cũng đầy rẫy những rủi ro. Là một nhà khoa học, ông nhìn nhận như thế nào về vấn đề này?

Trong một lần được mời đi tham quan vùng rau an toàn của Hà Nội, tôi rất ngạc nhiên. Một vùng rau rộng lớn, không có nhà lưới và bướm bay rập rờn. Tôi không hiểu được sao lại gọi là rau an toàn. Họ đã quá tin vào lời hứa của nông dân là nhận tiền, nhận tập huấn và sẽ “không phun thuốc”. Một chuyện rất khôi hài là khi có người đến mua rau, các bà bán hàng rau đã bắt vài con sâu bỏ lên rau rồi bảo “Em xem, sâu bò lổm ngổm thế này thì làm gì có thuốc”. Còn nhiều người buôn rau đã khuyên nông dân để cho sâu cắn một ít rồi hãy phun thuốc… Người mua thấy có vết sâu cắn thì yên tâm là Rau an toàn (!)

Và thực tếnông dân đều thường có ruộng rau riêng để ăn chứ không ăn rau ở ruộng dành để bán. Nhưng không phải vì thế mà họ an toàn. Khi phun thuốc, gió thổi ngược lại bay vào mặt, họ lấy khăn bịt mặt giũ giũ rồi lại lau mồ hôi trên mặt… Sống trong một môi trường như thế, chính họ tự hủy hoại mình và hủy hoại người mua.

Được biết, ông vừa thành công trong việc giúp triển khai đề án Rau có bảo đảm ở vài thành phố?

Tôi không đồng ý với khái niệm Rau sạch hay Rau an toàn. Đã là rau để ăn thì không nên có Rau bẩn hay Rau không an toàn. Tôi đưa ra một khái niệm mới, đó là Rau có bảo đảm. Trên bao bì Doanh nghiệp sẽ phải ghi “Không sử dụng thuốc trừ sâu hóa học và phân đạm ” và cung cấp cho các siêu thị. Các doanh nghiệp này phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ của các cơ quan nghiệp vụ ở địa phương. Mua một mớ rau ở siêu thị tuy có đắt hơn một chút nhưng nếu có sự bảo đảm đó, người tiêu dùng sẽ yên tâm hơn nhiều.

Hiện tôi mới chỉ động viên được hai Doanh nghiêp triển khai được đề án này - Doanh nghiệp Thiên thảo xanh ở TP Hồ Chí Minh và Doanh nghiệp Phú Cường ở Hải Phòng. Sản phẩm còn chưa đủ cung cấp cho các siêu thị ở hai thành phố này nhưng mô hình đã được định hình và đang được mở rộng dần. Nông dân cho thuê đất và làm công ăn lương với chủ doanh nghiệp (thu nhập cao hơn và ổn định hơn). Tôi tin rằng trong tương lai không xa nhiều doanh nghiệp khác cũng sẽ thực hiện mô hình trồng rau trong nhà lưới và không dùng tới thuốc trừ sâu hóa học cũng như phân đạm.

Thường thì người tiêu dùng rất ít khi tìm hiểu thông tin về sản phẩm trước khi báo chí phanh phui ra sự thật sản phẩm đó nhiễm độc như thế nào, tác hại ra làm sao… Liệu như thế có phải họ đã quá chủ quan với cuộc sống của mình?

Đó là trách nhiệm của nhà sản xuất. Đừng đặt trọng trách đó lên người tiêu dùng. Họ muốn quan tâm nhưng họ không có khả năng để hiểu biết. Ví dụ như bạn đi mua rau, bạn muốn rau sạch, nhưng tôi đố bạn làm thế nào để chọn được rau sạch. Kể cả sản phẩm đề tên là Rau an toàn thì cũng không thể tin được. Có nơi chỉ sục bằng khí ôzôn mà tin rằng có thể lấy được hết thuốc trừ sâu trong rau ra (!). Ôzôn có tác dụng ôxy hóa và chỉ diệt được các vi sinh vật không có bào tử, tương tự như việc dùng thuốc tím để ngâm rau mà thôi.

Hóa chất độc hại (như lân hữu cơ, clo hữu cơ…) được đẩy sang Việt Nam với giá rất rẻ và người nông dân Việt Nam rất thích vì hiệu quả của nó rất nhanh, rất rõ. Chúng được nhập vào Việt Nam không phải bằng con đường tiểu ngạch, xách túi mà hàng nhiều tấn. Một cách để “qua mặt” cơ quan quản lý rất dễ dàng là đóng bao bì khác. Cơ quan kiểm dịch thường khó có thể xác định được khi thương gia cố tình làm ăn gian dối. Vì thế cần phải triển khai rộng rãi và triệt để Luật bảo vệ người tiêu dùng và Luật an toàn vệ sinh thực phẩm.

Mặc dù được khuyến cáo “đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng” nhưng thực tế thì có những người cả đời dùng thuốc không bao giờ xem toa. Ông nghĩ sao về điều này?

Thực ra việc đọc kỹ hướng dẫn trước khi dùng là để biết cách dùng chứ không phải là có thể đánh giá được chất lượng của sản phẩm. Chất lượng thuốc men và thực phẩm thuộc về trách nhiệm của Bộ Y tế. Nhà nước cần đầu tư để có công nghệ làm nên những sản phẩm có chất lượng cao, khi đó người dân mới được bảo vệ. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng phải vào cuộc. Chẳng hạn như sữa - đây là sản phẩm vốn rất tốt và có nhiều chất dinh dưỡng, vậy mà người ta vẫn quảng cáo thêm chất này chất nọ vào để tăng sức đề kháng, lớn nhanh, thông minh... Điều này cần làm rõ vì sữa sản xuất trong nước cũng tốt lắm, lại rẻ hơn nhiều vì không tốn quá nhiều chi phí cho vận chuyển nhập khẩu. Thêm chất gì và tốt hơn đến đâu cần có những nghiên cứu chính xác của các cơ quan khoa học trong nước để giúp người mua đánh giá cho đúng xem có đáng mua hay không.

Gần đây, người tiêu dùng hoang mang vì mỳ ăn liền có chứa E102 - một loại phẩm màu mà từ năm 2003 Nhật Bản đã ra quy định cấm sử dụng và năm 2008 EU cũng cảnh báo về sự nguy hại của phẩm màu này. Tuy nhiên, cơ quan chức năng Việt Nam thì lại khẳng định “có thể yên tâm sử dụng”. Vậy rốt cuộc người tiêu dùng phải tin ai?

Thật ra có một số hóa chất có hại, nhưng nếu dùng với liều lượng cho phép thì vẫn không sao. Tôi mong muốn Nhà nước đầu tư thỏa đáng cho các cơ quan khoa học, sao cho có đủ điều kiện để nghiên cứu. Có đầu tư cho các Viện nghiên cứu đầu ngành một cách tập trung thì chúng ta mới có đủ sức mạnh và bảo đảm được những lời khuyên chính xác cho người tiêu dùng. Chất có hại thì rất nhiều nhưng phải với liều lượng bao nhiêu thì mới bị cấm. Ví dụ bột ngọt theo tổ chức FAO của Liên hiệp quốc thì với lượng dưới 6g/ ngày/người là an toàn. Có ai dùng đến số lượng cao như vậy đâu! Vậy mà khối người không dám sử dụng bột ngọt.

Có một động thái tích cực là khi được khuyến cáo thì người tiêu dùng lập tức “tẩy chay” ngay sản phẩm có chất độc hại. Chứng tỏ họ cũng đã biết sợ?

Nên tin vào khuyến cáo, nhưng phải là những khuyến cáo đúng. Nhiều năm nay người ta cứ quảng cáo cho loại nước mắm không có vi khuẩn (?). Tôi biết rằng chẳng có nước mắm nào có vi khuẩn cả, vì với nồng độ muối trong nước mắm cao như vậy thì không vi khuẩn gây bệnh đường ruột nào có thể sống được. Chúng đều bị chết vì hiện tượng co nguyên sinh (plasmolysis). Trước đây việc bắt các nhà sản xuất phải chôn mắm tôm cũng tương tự như vậy. Trong mắm tôm với độ mặn như thế thì vi khuẩn tả nào sống nổi. Người ta ăn mắm tôm với thịt chó, với rau sống bị đau bụng thì nguyên nhân chắc là từ rau sống hay do ruồi nhặng chứ đâu phải từ mắm tôm (!).

Cũng như việc phản đối các nước chấm magi thủy phân đậu tương bằng axit, tôi rất băn khoăn. Vì thủy phân bằng axit nhiều nước vẫn thực hiện và loại magi này ngon hơn nhiều so với thủy phân bằng enzim của nấm sợi. Các chất có hại như 3-MCPD (3-monochloropropane -1,2-diol) và 1,3-DCP (1,3 dichloropropanol) phải vào cơ thể với liều lượng bao nhiêu mới gây hại được. Đã có nghiên cứu nào đầy đủ chưa mà đã loại bỏ magi thủy phân bằng axit ra khỏi thị trường tiêu dùng? Đã có ai nghiên cứu số lượng magi mỗi ngày từng người dân ta dùng hết bao nhiêu, chứa bao nhiêu 3-MCPD và 1,3-DCP hay chưa? Nếu không hiểu biết đến nơi đến chốn chúng ta sẽ làm thiệt hại cho các nhà sản xuất và làm cho dân chúng không có magi ngon để ăn.

“Hãy thôi xử lý kiểu muỗi đốt gỗ”

Rủi ro bệnh tật rình rập ở chợ, ở quán xá và những cái chết bất thình lình lại lấp ló ngoài đường. Có vẻ càng ngày con người càng khó có thể sống an toàn?

Theo thống kê, ở Việt Nam, mỗi ngày bình quân xảy ra 30 vụ tai nạn giao thông với trên 80 người bị thương. Con số này có thể được coi như số liệu của một cuộc chiến tranh. Rất nhiều người nước ngoài có chung cảm nhận rằng ở Việt Nam không an toàn trên lĩnh vực giao thông. Trông họ ngập ngừng và sợ hãi đi qua đường (dù là đường dành cho người đi bộ) tôi thấy thật xấu hổ. Ở nước ngoài ngay cả khi có đèn xanh mà thấy có người đang đi trên đường có vạch ngang là họ vẫn dừng xe lại ngay. Hiện tượng lái xe ô tô đến ngã ba, ngã tư dơ tay ra hiệu nhường đường cho nhau tôi cũng thấy rất phổ biến ở nước ngoài. Bao giờ chúng ta có được nếp văn minh đó?

Tôi mới đi Hawai về. Ở quần đảo này chỉ có 1,3 triệu dân nhưng mỗi năm có tới 7-7,6 triệu khách du lịch và thu về khoảng 11,4 tỷ USD (năm 2010). Tại sao đông du khách thế? Không phải chỉ vì khí hậu ấm áp, Việt Nam mình cũng ấm áp quanh năm đấy chứ. Nhưng ở bên đó mọi thứ đều rất sạch sẽ và an toàn. Tốc độ xe thường 100- 150km/h, trong thành phố cũng có ngã ba ngã tư nhưng do ý thức của mọi người nên tai nạn giao thông là rất hạn hữu. Cứ thử vứt một giấy gói kẹo ra đường, bạn sẽ có thể bị phạt tới 500 USD (!). Có lần qua Mỹ tôi thấy con trai một Việt kiều bị cảnh sát bắt chỉ vì để vườn nhà bẩn, đã nhắc nhở mà không chịu dọn dẹp lại (!)

Ở nước ta thì chuột trong nhà bẫy chết cũng quẳng ngay ra đường, xe đi qua cán lên, máu me tanh tưởi… Rồi thì nôn vào túi trên xe buýt sau đó hồn nhiên ném vèo qua cửa sổ bất chấp những người đi đường có thể hứng chịu. Nhiều người đi xe máy có thói quen khạc nhổ ra bên cạnh mà không biết rằng có thể bay vào ngay người đi xe sau đó (!). Thật đáng sợ. Tôi có người quen đi xe máy qua ngã tư đông người, vì đứng sát vỉa hè nên có tên “anh chị” ra túm tay dí ống tiêm vào và bảo “đưa đồng hồ đây không thì bị đâm kim tiêm HIV đấy”(!). Thế là ngay giữa chỗ rất đông người mà vẫn phải yên lặng tháo đồng hồ ra đưa cho nó. Thật hết chỗ nói về sự an toàn tối thiểu. Khổ vì thiên tai đã nhiều nhưng khổ do con người tự gây ra cũng đâu có ít!

Ông có nghĩ rằng trong vụ nước lũ cuốn trôi ô tô ở Hà Tĩnh năm ngoái, nếu trong xe được trang bị những chiếc búa đập kính thì đã không nhiều người chết oan uổng thế không?

Ở nước ngoài, ngay trên các xe buýt đều có dụng cụ để thoát hiểm chứ chưa nói đến xe khách chạy đường dài. Đó là những thứ bắt buộc phải có. Cũng như trên mọi con thuyền đều phải được trang bị phao cứu sinh. Tôi nghĩ vấn đề này cần phải làm gấp, bởi vì nước ta năm nào cũng có mưa lũ. Hy vọng sẽ không còn nhiều những tai nạn đáng tiếc như những năm qua. Mới đây có vụ 5 em nhỏ rơi xuống ao và bị chết đuối, tôi nghĩ nếu các em có một chút kỹ năng bơi lội thì có lẽ mọi chuyện đã không đáng tiếc như thế. Dân ta từ xa xưa đã có câu “Có phúc đẻ con biết lội, có tội đẻ con biết trèo”.

Có một sự thật là ở nhiều nước, trẻ con 2-3 tuổi đã học bơi còn ở ta thanh niên 20 tuổi vẫn chưa biết bơi. Sự khác biệt này có phải do tâm lý “đến đâu thì đến” của người Việt?

Ở nước ngoài có nơi người ta còn cho con tiếp xúc với nước và học bơi từ lúc mới đẻ mới lạ chứ. Bên mình không làm được như thế thì cũng phải cho nó học từ tuổi mẫu giáo. Tôi ngạc nhiên khi xem nhiều sách giáo khoa hiện nay người ta dạy cho trẻ em quá nhiều những chi tiết, những số liệu mà thầy, cô cũng không nhớ nổi (!). Sau này lớn lên nếu cần tra cứu đã có Internet, tại sao phải nhồi nhét nhiều thế vào đầu óc non nớt của trẻ thơ. Trong khi những môn học nhằm rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ mình cho trẻ em thì lại quá ít, chưa nói là hầu như không có. Như vậy, suy cho cùng là do người lớn cũng chưa quan tâm đến kỹ năng bảo vệ trẻ em, bảo vệ những đứa con của chính mình.

Việc bảo vệ và thân thiện với môi trường cũng là một cách để người ta tự bảo vệ chính mình và người thân trước những nguy cơ thảm họa thiên tai, nhưng có vẻ điều này vẫn quá xa vời so với nhiều người?

Phần lớn người dân chỉ biết trời mưa thì không nên đứng dưới cây to, không đứng ở nơi đồng không mông quạnh để tránh sét hay không làm nhà ở chỗ đất dễ sụt lở… Nhưng cái nguy cơ to lù lù trước mắt thì họ không để tâm đến. Người nông dânđã rất nhầm trong việc đốt rơm để lấy tro làm phân bón. Họ không hiểu rằng khi đốt đi thì chất hữu cơ, chất đạm… cũng bay đi hết, chỉ còn lại phần lớn là chất silic vô tác dụng. Chưa kể đốt rơm sẽ khiến cho ôxit các bon (CO) bay dọc quốc lộ, bay cả vào thành phố, rất độc hại cho sự hô hấp của con người. Trong khi nếu để rơm trồng nấm thì vừa có tiền vừa có phân hữu cơ rất tốt.

Nhiệt độ trái đất đang nóng dần lên và nước biển sẽ có nguy cơ dâng cao. Việt Nam được xác định là một trong năm nước có nguy cơ bị tác hại lớn nhất. Chỉ riêng nước triều cường đã kinh hoàng cho dân thành phố Hồ Chí Minh nhiều lắm rồi. Trước đây khu vực Quận 7 là một vùng để chứa nước triều cường, giờ đã thành một khu đô thị nguy nga, sầm uất. Vậy nước triều sẽ trào lên từ những ông cống, nhà vệ sinh và tràn ra khắp đường phố.

Nước biển dâng lên, thì đồng bằng Nam Bộ có nguy cơ mặn hóa rộng khắp và không ít vùng có thể sẽ bị ngập hẳn. Lúc đó đừng nói là xuất khẩu gạo đứng thứ nhì thế giới nữa mà đến gạo trong nước có khi cũng không còn đủ ăn. Nhiều nước trên thế giới có bình quân lương thực cao hơn ta nhưng họ không xuất khẩu gạo để đảm bảo an ninh lương thực và phục vụ chăn nuôi. Xuất nhiều như thế nhưng người nông dân có được bao nhiêu đâu, vì có quá nhiều cấp trung gian trong việc thu mua thóc lúa. Nước bạn Lào đang có ý định xây đậpquá lớn, nay họ tạm hoãn nhưng khi họ làm thì còn đâu phù sa đưa về cho vựa lúa lớn nhất của nước ta.

Vậy, cần trang bị như thế nào để con người ta có thể bảo vệ mình trước mọi hiểm họa, rủi ro trong cuộc sống?

Trách nhiệm trước hết là của Nhà nước. Cần xây dựng các chế tài để xử phạt thật nặng đối với các hành vi sai trái như xả rác nơi công cộng, tham gia giao thông không đúng luật, buôn bán và sử dụng các hóa chất có hại, sản xuất rau quả và chế biến thực phẩm không an toàn… Có nhiều việc ai cũng nhìn thấy, ai cũng biết từ lâu rồi, nhưng do xử chưa nghiêm, có chăng chỉ phạt hành chính kiểu như muỗi đốt gỗ mà thôi. Ai dám đánh đổi 500 USD cho việc vứt một ít rác ra đường? Phần lớn rủi ro chính là đến từ thái độ ứng xử lệch lạc của con người với con người, với tự nhiên và với chính mình.

Ở nước ngoài có những chương trình tivi rất thực tế như dạy cách xử lý và thoát khỏi những tình huống như lạc trong rừng, ngã xuống hố hay gặp thú dữ… Ông có nghĩ Việt Nam nên đầu tư nhiều chương trình như thế?

Theo tôi là rất nên. Những kỹ năng sống gần gũi thì chính bố mẹ sẽ phải là người truyền dạy cho con cái. Cần có cách bồi dưỡng kiến thức cho chính các bậc bố mẹ, như vậy sẽ thiết thực hơn. Và quan trọng hơn, bố mẹ cần thường xuyên quan tâm đầy đủ đến con cái. Khi đó sẽ tìm được những phương pháp chăm sóc, dạy dỗ và bảo vệ con cái tốt hơn. Cần tuyên truyền cho người dân những cách tự bảo vệ mình, giống như kiến thức phòng cháy chữa cháy, cách xử lý khi bị điện giật hay đơn giản chỉ là khi bị bỏng… Tôi vừa đọc báo thấy có một vụ rất đau lòng: đứa con trai 3 tuổi bị bỏng nước sôi, người cha hoảng loạn ôm lấy con ngâm vào vại cà muối khiến cháu bé tử vong vì bị sốc. Nhiều người bị bỏng mà không biết xử lý kịp thời dẫn đến hoại tử chân tay… Vì vậy công việc tuyên truyền, phổ biến kiến thức khoa học thông thường, nhất là qua các kênh truyền hình để làm cho người dân hiểu biết cách tự bảo vệ cho mình và gia đình là điều cực kỳ quan trọng và nên làm ngay.

Vâng, xin cảm ơn GS. NGND. Nguyễn Lân Dũng

Thanh Hương

Ảnh: Hồ Quang