Phía sau “Những công dân @”

Làm thế nào để có thể kể một câu chuyện bằng hình ảnh về một “Công dân @” trong suốt thời lượng 18 đến 20 phút của chương trình. Thật khó!

Lại nữa, những nhân vật trong lĩnh vực công nghệ thông tin thường rất khô khan, bởi hình ảnh vỏn vẹn chỉ có chiếc máy tính và không gian văn phòng gắn liền với họ. Chọn nhân vật? Chọn đề tài? Quả thực là câu hỏi lớn với người phóng viên đồng hành với những công dân @.

Có phải khô khan quá không mà họa sĩ đồ họa đã thiết kế mục hiệu chương trình “Những công dân @” là một con xúc xắc 6 mặt mỗi mặt khắc chữ @ nhảy choi choi trên bàn phím máy tính phát ra những tiếng lách cách khô không khốc?

Trong suốt gần 2 năm qua (từ tháng 9 năm 2009) với thời lượng 20 phút mỗi tuần một số, “Những công dân @” đã thực hiện khoảng 100 nhân vật trong lĩnh vực CNTT & TT.

Nguồn nhân vật là một khó khăn nhãn tiền nếu người biên tập “non tay” “cạn nghĩ” là kiệt cạn. Tôi đã nhẩy vào “hậu trường” của biên tập viên - Chủ nhiệm chương trình “Những công dân @” - Nguyễn Thu Vân, Kênh VTC 2. Ngoại hình Thu Vân không @ chút nào. Mà sao tư duy cô @ thế. Hóa ra Thu Vân tài khéo vận dụng kỹ năng mở rộng mảng nhân vật, khiến chương trình không bị bó buộc và khuôn cứng trong mảng CNTT. Mà còn là “Những công dân @” biết dùng công nghệ thông tin làm phương tiện để thể hiện những ý tưởng sáng tạo trong văn học, âm nhạc, nhiếp ảnh, hội họa,phim truyền hình… với những đề tài lãng mạn và nhân văn.

Cùng điểm một số chương trình mà nhóm của Thu Vân (có Biên tập viên Thanh Vân - Quay phim Tùng Linh, Thanh Tĩnh - Kỹ xảo đồ họa Mạnh Đức) đã vận dụng thủ thuật “phát triển và mở rộng” mang lại hiệu ứng không thể chối bỏ, được lưu trong kho băng. Tôi xem.

“Dựng cầu Long Biên bằng ánh sáng Lase”, là chương trình đầu tiên của nhóm “Những công dân @” làm, được thể hiện dưới hình thức “phim không lời bình”. Cầu Long Biên bom giặc phá mất nhiều nhịp sóng. Nhóm tác giả muốn dựng lại các khúc sóng nhịp cầu Long Biên đã mất, bằng ánh sáng lase trong những đêm kỷ niệm Thăng Long - Hà Nội 1.000 năm cho người Hà Nội thưởng ngoạn. Thật táo bạo và lãng mạn. Chất lãng mạn ấy lại được nhóm “Những công dân @” nghiên cứu thể hiện bằng “hình ảnh nói thay lời”, không phải chuyện dễ dàng gì. Ngay từ số phát sóng đầu tiên Kênh VTC2 đã nhận được nhiều lời khen ngợi về cách thể hiện. Hình ảnh được dựng và xử lý màu sắc rất điện ảnh.

Một chương trình gần đây có tên “Cá tính của Trang Zen” với nhân vật là Phan Nha Trang - một nhà thiết kế đồ họa, photographer, stylish trẻ mà rất đa tài. Phan Nha Trang là một cô gái xinh xắn, đáng yêu và có nhiều chia sẻ về nghề đậm đặc cá tính cùng tâm huyết.

Gần đây nhóm của Thu Vân (Btv Thanh Vân làm) có phim nói về “Nhóm Migi” tại cuộc thi “Imagine Cup” đến từ Đại học Bách khoa Hà Nội giành vị trí cao nhất với lời bình chỉ có con số thôi mà nghe xúc động: “Vượt lên trên 5.000 hồ sơ đăng ký trực tuyến, 40 đề án ý tưởng, hơn 20 trường đại học và cao đẳng công nghệ thông tin trên cả nước, đánh bại 5 đội tuyển trong vòng chung kết”. Cùng một lời khen có tầm: “Tác phẩm của Nhóm Migi đã chạm ngưỡng một chủ đề của Imagine Cup toàn cầu trong nhiều năm, đó là tính nhân văn, tính công nghệ, và tính kết nối đến từ các quốc gia khác nhau”.

“Làm phim stop motion cùng hai nữ sinh ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn” cũng là một chương trình đáng nhớ. Stop motion là một thể loại phim còn khá mới mẻ ở Việt Nam: Chụp ảnh từng thời khắc trong chuỗi cử động của nhân vật và bối cảnh, dựng lại với tốc độ 24 hình/giây. Thu Vân cùng nhóm làm phim phải mô tả một cách sinh động hai tác giả phim là Thanh Thanh và Phương Anh trong quá trình làm phim stop motion “Xin chào bút chì”. Họ đam mê thế nào, xây dựng ý tưởng ra sao? Rồi viết kịch bản, nặn con rối, đặt bối cảnh, dàn dựng động tác, chụp ảnh, dựng phim, lồng tiếng, làm nhạc. Tất tần tật chỉ có… hai cô gái. Thì ra để tạo một phim ngắn Stop motion hai cô sinh viên nghèo tiền lại giàu thú chơi, đã phải vất vả tự chụp hàng nghìn bức ảnh chuyển động của hàng nghìn động tác một cách logic theo kịch bản cho nhân vật của mình. Đúng là “Trái tim có tiếng nói riêng” như lời bình. Chương trình được thực hiện ở Sài Gòn. Chính niềm đam mê và những nỗ lực của hai cô gái Thanh Thanh và Phương Anh, đã khiến nhóm làm phim cố gắng sáng tạo nhất trong thể hiện để có hiệu quả cao nhất với người xem truyền hình.

Với mảng CNTT trong tất cả mọi góc độ của nó, được nhóm của Thu Vân nghĩ rất kỹ để tìm ra “cái tứ” đột phá gây ấn tượng ngay từ phút đầu thể hiện. Ví dụ: Một hiệp sĩ công nghệ thông tin năm 2005 Nguyễn Công Hùng bị tật nguyền (tấm gương sáng về nghị lực sống). Một chàng trai mang tên Chiến Thắng (Giải Nghị lực cuộc thi “Trí tuệ Việt Nam 2004” với phần mềm “Giải pháp bảo mật tích cực cho web”. Ca sĩ Tằng Quốc Anh sử dụng Internet để kết nối tình yêu mà anh được biết tới sau khi ca khúc “Bản sắc Việt Nam” được tung lên mạng chia sẻ Youtube. Rồi những “nhà khoa học nhí” đoạt các giải thưởng công nghệ toàn quốc hay quốc tế. Những người có sở thích làm phim hay chụp ảnh với công nghệ mới… đều được nhóm Thu Vân để mắt tới dù nhân vật đó ở nơi đâu dọc chiều dài đất nước.

Thu Vân tâm sự, tiếp cận với những nhân vật ấy nhóm của cô thường phải chuyện trò gợi mở để nhân vật trải lòng về công việc, về những mối quan tâm, niềm đam mê khác ngoài CNTT, và điều quan trọng là phải khai thác được tới mảng phía sau công việc của nhân vật. Đây mới là những điều thể hiện sự khác biệt sinh động của mỗi nhân vật.

Khi lựa chọn nhân vật, không phải nhân vật nào cũng có được những cá tính nổi trội và gây cho người xem nhiều ấn tượng. Những nhân vật đã quá hay và khá nổi tiếng thì đã là một tiền đề để có thể thực hiện tốt một phóng sự hay. Nhưng những nhân vật làm những công việc thầm lặng không ai biết tới, lại phải “tìm cho ra” những trầm tích quý cho phát lộ lại càng quý. Ví như một cậu học trò mày mò lập trang web “Triển lãm thương mại online”, viết phần mềm “tra cứu lỗi chính tả”, chế con “rô-bốt” dọn lau nhà… cũng xuất hiện trên “Những công dân @” và chiếm được cảm tình.

Những công dân @ là một chương trình chuyên biệt mà thể loại của nó là phóng sự tài liệu. Từ kịch bản, quay phim hiện trường, đến dựng phim và biên tập viết lời bình, tuy là những khâu khác nhau nhưng lại đòi hỏi sự xuyên suốt là một cấu tứ tốt cho phóng sự.

Phóng sự tài liệu là thể loại phản ánh chân thực, nhưng nó cũng mang đến cho người xem nhiều xúc cảm. Vì là chương trình về những nhân vật trẻ trong giới CNTT & TT, nên chương trình phải hướng đến kỹ năng thể hiện bằng hình ảnh một cách trẻ trung, ấn tượng, lôi cuốn, đôi chút bất ngờ, và luôn là hấp dẫn. Thu Vân nói thế.

Tôi khẳng định suy nghĩ ấy của Thu Vân qua những chương trình đã xem. Trong khâu sản xuất chương trình thì quay phim đã đóng một vai tròlớn. Những cú máy mạnh mẽ, ấn tượng, Motion Blur, hay một đoạn thực tế theo chân nhân vật cũng đã khiến cho chương trình thêm phần sinh động và khác biệt hơn. Song trong tất cả, có lẽ khâu dựng hình mới là quan trọng nhất. Từ những hình ảnh đi quay ở hiện trường, người biên tập thường dựng kịch bản hình ảnh theo cảm nhận về mỗi nhân vật. Những hình ảnh này được chau chuốt một lần nữa khi cùng với âm nhạc tạo nên tiết tấu của từng cụm cảnh. Tuy nhiên không phải khi nào cũng thế. Thu Vân chia sẻ, đã từng có rất nhiều trường hợp nhân vật và bối cảnh nhàm chán với máy tính, văn phòng. Bản thân họ cũng không phải là những người có đời sống nội tâm hay quá lãng mạn khi khai thác khía cạnh đam mê, sở thích ngoài CNTT. Vậy là một đống hình về máy tính, văn phòng sau khi đi quay về giở ra xem thì chẳng biết phải biên tập như thế nào cho hay. Những lúc như vậy thì cách tốt nhất là đóng phần mềm dựng lại và sẽ trở lại khi nào nghĩ ra được một cách dựng hình ảnh thật hay, giảm bớt sự nhàm chán. Những khi như vậy, kĩ xảo hình ảnh và đồ họa lúc này trở thành một cứu cánh. Khi có được sự hỗ trợ này từ kĩ thuật đồ họa thì chương trình bỗng trở nên sinh động và cuốn hút lạ thường. Nhưng đưa kỹ xảo và đồ họa can thiệp như thế nào lại cần có logic của nó?

Tôi nhận ra Thu Vân nắm khá chắc cái gọi là “logic hình ảnh” ấy. Nói cách khác là “ngôn ngữ hình ảnh”. Cái cách Thu Vân dùng các bảng chữ phụ đề “đập” lên màn hình cùng âm nhạc làm cái “tứ” cho một trường đoạn phim sau đó. Và sau vài cái bảng chữ “đập” lên như thế đã cho người xem khái quát những gì phim sẽ diễn giải sau đây. Đôi khi những bảng chữ ấy là những câu hỏi để sau đó trả lời. Đôi khi Thu Vân dùng thủ pháp “nhật ký” bằng hình khá hấp dẫn. Lại có khi dùng hình thức “trailer” tiết tấu dồn dập gây ấn tượng rồi mới giải trình sự việc. Đồ họa - cứu cánh của Thu Vân là vậy đó. Nhưng phải cao tay và chuyên nghiệp.

“Những công dân @” đang là chương trình được sản xuất “đều tay”, có phần “thạo” về nghề, có nhiều triển vọng trong tư duy sáng tạo. Tôi tự đặt một phương ngôn cho mình và cho nghề “Tư duy khúc chiết thì nói năng gãy gọn”. Tôi nhận ra Thu Vân có kỹ năng ấy.

Đồng hành với “Những công dân @” mà ngoại hình Thu Vân chẳng @ tẹo nào. Tôi đùa. Thu Vân cười cười: “Chỉ là đồng hành thôi mà! Ăn theo nói leo!”. Ăn theo nói leo cũng phải có kỹ năng!

Đôi chân nhỏ bé của cô gái ngoại hình không @ vẫn đủ dẻo dai cùng nhóm của mình đồng hành với “Những công dân @” khắp mọi miền đất nước mà chưa… thấy cạn đề tài. Mỗi tuần một số đi đều.

Khiếu Khánh Linh