Nhân cách nhà báo nằm ở đâu?

Phương tiện truyền thông ngày nay mạnh và hùng hậu đủ loại “binh chủng” báo chí được coi như một “thế lực công luận” góp phần làm chuyển biến xã hội theo chiều hướng tích cực. Nhưng nếu thiếu đúng mực, mắc sai sót trong tác nghiệp, phương pháp tác nghiệp, báo chí có thể làm sai lệch định hướng dư luận thậm chí tổn hại lợi ích xã hội. Xã hội bấy nay suy tôn báo chí là “Quyền lực thứ tư”. Nhưng nếu báo chí vì lý do nào đó làm suy giảm thậm chí làm mất sự tin yêu quý trọng ấy, liệu báo chí sẽ đứng ở đâu và sống với ai? .

Nhân ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, Tạp chí Truyền hình số có cuộc trò chuyện với Nhà văn - Nhà báo Khiếu Quang Bảo về ranh giới giữa “quyền lực thứ tư” và “quyền lực đen” - thứ quyền lực ẩn dưới bóng quyền lực thứ tư - trong hoạt động báo chí ngày nay…

Người ta thường nói Báo chí là “Quyền lực thứ tư”. Ông nghĩ sao về điều này, thưa Nhà văn - Nhà báo Khiếu Quang Bảo?

Từ thời Pháp thuộc, Báo chí đã được nhân dân suy tôn là Quyền lực thứ tư. Đó là sức mạnh bút chiến. Sức mạnh bút chiến của báo chí càng được thể hiện mạnh mẽ hơn trong xã hội hiện đại, khi mà các phương tiện truyền thông phát triển đủ các loại binh chủng. Nhà báo về phương tiện thiết bị kỹ thuật được trang bị đủ đầy như “Điệp viên 007 hai tay ba bốn súng”. Thêm nữa, các nhà báo bây giờ được đào tạo rất chu đáo. Ngoài nghiệp vụ báo chí, họ còn được trang bị những kiến thức chuyên ngành mà họ đảm nhận theo dõi. Vì vậy, họ có đủ cơ số kiến thức, tri thức, lại có phương pháp luận khoa học khi đưa ra, bàn luận một vấn đề gì đó thuộc tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội… Tôi cho đó là lợi thế số 1. Hai nữa, là họ có đội ngũ cộng tác viên đông, rộng, dày đều là các chuyên gia giỏi chuyên ngành, có thể nêu ý kiến, có thể phản biện, minh chứng và soi rọi cho vấn đề họ đưa ra, tạo nên một dư luận xã hội đa chiều. Theo dõi báo chí hiện nay, ta thấy, khi Chính phủ đưa ra bất cứ một vấn đề gì như: Tái cấu trúc nền kinh tế, Quản lý đất đai hay cải tiến giáo dục - đào tạo chẳng hạn, thì báo chí truyền thông kịp thời cả hai phương diện chủ trương cùng những ý kiến đóng góp của các chuyên gia trong nước và quốc tế, góp phần làm căn cứ cho Chính phủ nghiên cứu và hoạch định chính sách được chính xác, tránh sai lầm, có lợi cho đất nước và phù hợp với lòng dân.

Tôi có cảm giác báo chí đúng là “Quyền lực thứ tư” thật. Gần như không có chỗ nào gọi là vùng cấm với báo chí. Các nhà báo có thể can thiệp vào mọi ngõ ngách của vấn đề. Mà rất nhiều vấn đề họ nói ra rất đúng, rất trúng. Đầu phố nhà tôi ở có gần chục sạp báo bán lẻ. Rất nhiều người đi tập thể dục buổi sáng về, không quên lượm vài tờ báo hằng ngày vừa đi vừa đọc cập nhật thông tin nóng. Gặp bạn ghé vào quán nước hoặc cà phê là bàn luận ngay. Có thể nói thế này: “Truyền thông đứng trước hiên nhà mà không cúi đầu”.

Ông thừa nhận báo chí có nhiều quyền lực?

Hãy hiểu là quyền thông tin và được thông tin vì lợi ích nhân đân và quốc gia. Báo chí được dân phong là “quyền lực thứ tư”, định chế xã hội không có quyền lực thứ tư. Giống như nhân dân từng “phong Thánh” cho các vị anh hùng dân tộc chứ không phải nhà nước phong. Đó là sự kính trọng và quý yêu. Trong chiến tranh chống Mỹ, nhà báo có nhiều thứ được ưu tiên trong tác nghiệp, ví dụ mua vé xe không phải xếp hàng. Một lần ở bến xe Lạng Sơn, người tài xế còn trịnh trọng thông báo: “Những ai là cụ già, những ai là phụ nữ có thai, và những ai là nhà báo, xin mời ngồi lên hàng ghế đầu!”

Ngoài những bài báo có ảnh hưởng lớn tới dư luận xã hội như ông đề cập, có không ít những bài báo, tờ báo bị đánh giá mang hơi hướng… lá cải, giật gân câu khách. Không ít Giám đốc các doanh nghiệp, kể cả nhà nước và tư nhân đã từng phải dở khóc, dở mếu vì một bài báo đăng thông tin sai sự thật. Nhiều Giám đốc đã từng nhận các cú điện thoại, phóng viên dọa dẫm đăng các tài liệu tiêu cực về doanh nghiệp họ để ép quảng cáo, “đòi tiền”… Ông lý giải thế nào về hiện tượng này? Phải chăng quyền lực của báo chí làm cho nó biến đổi thành “quyền lực đen”, thưa Nhà văn - Nhà báo Khiếu Quang Bảo?

Nói “quyền lực đen” là mafia rồi. Tôi khẳng định Báo chí nước ta hiện là nền báo chí lành mạnh, không có mafia. Đành rằng báo chí có những sai sót mà theo tôi gọi đó là “tai nạn nghề nghiệp”. Đó là loại thứ nhất do thiếu cẩn trọng trong suy xét và cân nhắc. Nhà báo là con người chứ không phải cái loa. Đưa tin nhanh là yêu cầu số 1, nhưng đưa thông tin chưa kiểm định, sai lệch làm tổn thương hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến một hoặc nhiều người là điều rất đáng trách, thậm chí có tội. Phóng viên của BBC Radio phải xin lỗi thính giả chỉ vì cụm từ “Thư kí văn hóa” bị anh ta “nói nhịu” thành một từ dung tục. Báo chí Việt Nam cũng đã từng phải đăng lời xin lỗi “đúng vị trí và số lượng từ tương đương” với tin trước đó báo đã đưa sai theo quy định của Luật Báo chí. Báo chí không “tạo sự kiện” để “ép” quảng cáo hoặc vòi tiền. Chỉ có cá nhân nhà báo nào đó làm việc đó. Đã có, không nhiều. Hãy xem nó là “con sâu”. Tất nhiên có làm “rầu“nồi canh. Và những con sâu ấy đã bị “sát xà phòng” thậm chí thải loại không một cơ quan báo chí nào dung dưỡng.

Nhưng thưa ông, ngoài tai nạn nghề nghiệp, không ít nhà báo hiện nay đang dựa hơi “quyền lực” để thực hiện những mưu đồ khác cho cá nhân mình. Quyền lực cũng đi kèm với cạm bẫy, cũng có hai mặt tốt, xấu. Ông nghĩ sao?

Quyền lực ta hiểu ở đây là uy tín, nó thuộc về giới báo chí. Còn lợi dụng là nhà báo đã lợi dụng nghề nghiệp vốn cao sang bỗng làm nó trở nên thấp hèn. Điều này có. Khi tôi đang đương chức, nhiều người tới gặp tôi nhờ vả: “Có việc này việc nọ, anh “đánh nó” cho tôi một bài”. Những vụ “đánh” đôi khi là “hội đồng” cũng đã có. Năm 2005 tôi có phỏng vấn ông Phan Khắc Hải khi đó là Phó Tổng Thư ký thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, về báo chí Hà Nội. Ông khoe và khen với tôi về một bức tranh biếm họa vẽ 5 cây bút: Chiếc cong, chiếc uốn lượn, chiếc phình ra như có khối u ác, chiếc cuộn tròn và có chiếc thẳng ngay, với lời chú thích “Nhân cách nhà báo nằm ở đâu?” Hóa ra nhân cách nhà báo nằm ở cây bút. Tất nhiên, dính vào cạm bẫy là điều khó tránh khỏi của nhiều nhà báo kém đạo đức và bản lĩnh. Các chính trị gia cũng chưa phải là thần thánh huống hồ các nhà báo. Họ cũng có những nhu cầu của cuộc sống, cũng cần cái này, thiếu cái nọ. Đôi khi không cầm lòng được. Xoay sở “tham bát bỏ mâm” chạy theo cái lợi trước mắt làm những điều không đúng với đạo đức, thậm chí vi phạm pháp luật.

Nói cho công bằng: Trong xã hội hiện nay, những người sống bằng đồng lương, bằng thu nhập, và đặc biệt, bằng tài năng của mình không nhiều. Thôi thúc họ phải tìm một cách khác để bù đắp. Nếu cách khác ấy có thu nhập chính đáng không vi phạm đạo đức thì lòng thanh thản. Cạm bẫy có người “sập” nhưng rất nhiều người không.

Chỉ vì những nhà báo lợi dụng quyền lực thứ tư để mưu đồ những lợi ích cá nhân mà khiến cho báo chí bị không ít người né tránh. Ông có nghĩ vậy không?

Nói chính xác là họ trốn báo chí chứ không phải né tránh. Họ đang muốn che đậy những sai phạm, tiêu cực mà những người liên quan “tránh” không cho phóng viên biết sự thật thậm chí ngăn cản. Họ vẫn cần báo chí hằng ngày để đọc đấy chứ. Họ lại là những người cần thông tin xã hội nhất, để theo dõi và… nghe ngóng xu hướng dư luận.

Báo chí là một kênh công luận tiên phong trong chống tiêu cực. Nó giúp cho Đảng và Chính phủ có thông tin để quản lý xã hội cũng như đề ra chính sách và quyết sách chính xác. Lại là diễn đàn của công chúng. Cho nên họ chỉ né tránh khi họ có vấn đề, họ đang nằm trong một tình trạng… khó xử. Những người có chức có quyền, chủ các doanh nghiệp thường là những người thuộc các nhóm lợi ích. Mà nhóm lợi ích này khi báo chí động đến, là động tới các nhóm lợi ích khác. Ví dụ như các dự án làm sân Golf. Có lợi ích của chủ đầu tư, có lợi ích của cơ quan quản lý quy hoạch, có lợi ích của địa phương, có lợi ích của nông dân. Họ rất ngại sợ báo chí vào cuộc.

Ông nói đó là sự né tránh của những người có vấn đề. Nhưng cũng nhiều người khác họ nói “không nên cãi nhau hay tiếp xúc với báo chí” bởi báo chí có lợi ích riêng của họ.

Tôi e rằng phát ngôn đó là không thực. Lợi ích của báo chí là đồng ích với nhân dân. Người ta có chuyện nên người ta mới mượn cớ “không dây tới báo chí nữa” là để né tránh. Trong luật báo chí quy định rất rõ, nếu báo chí nói sai, báo chí phải xin lỗi. Tờ báo đưa tin sai ở trang nhất thì phải xin lỗi ở trang nhất, ngay vị trí tờ báo đó đã từng đưa tin. Người bị đưa tin có quyền khiếu nại, thậm chí kiện nhà báo và tờ báo khi đưa tin sai sự thật. Nhà báo có thể bị kỷ luật, tước thẻ nhà báo, thậm chí bị truy tố tùy theo mức độ và ảnh hưởng của thông tin nhà báo đưa ra. Hiện nay báo chí phải xin lỗi nhiều chứ! Đó là luật.

Tức là các nhà báo đang bị oan, thưa ông?

Như tôi nói ở trên, có những nhà báo mắc sai lầm. Điều khó tránh khỏi ở bất cứ ngành nghề nào trong xã hội chứ không chỉ riêng nghề báo.

Người ta nói nước trên 0 độ là thể lỏng, dưới 0 độ là thể rắn, vậy có thể sột sệt không? Nếu nhà báo đang đứng ở thể “sột sệt” thì rõ ràng là có vấn đề. Lợi ích cá nhân và đạo đức nghề nghiệp, mỗi bên đều có sức mạnh kéo nhà báo về phía mình. Nhưng tôi vẫn nhắc lại một lần nữa, nhà báo có đứng vững hay không là do ở mỗi người. Đó chính là ranh giới!

Vậy theo ông, chúng ta nên tăng quyền lực hay giảm quyền lực của báo chí ngày nay? Bởi không ai có thể nắm bắt rõ, biết trước cái gì là tốt, xấu, hay có bao nhiêu nhà báo đang đứng ở thể… sột sệt….

Tôi xin khẳng định lại cái ta gọi quyền lực thứ tư của báo chí là dân phong chứ không phải nhà nước. Trong chế định xã hội không có quyền lực thứ tư. Thế nên không có chuyện tăng hay giảm quyền lực cho báo chí. Nếu có thể chỉ xin mở rộng điều kiện tác nghiệp thuận lợi. Luật Báo chí đã quy định rõ chức năng nhiệm vụ, thậm chí trách nhiệm quyền lợi của báo chí. Tôi nghĩ với những quy định đó thì báo chí đã đủ phương tiện và hành lang pháp lý để hành nghề cho đúng nghĩa, vì lợi ích của nhân dân và lợi ích của quốc gia rồi. Những người không theo luật báo chí quy định thì phải tự chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Hãy nhìn báo chí bằng con mắt lạc quan hơn!

Tìm sự thật, đưa sự thật, nhà báo có thể gặp nguy hiểm, bị né tránh. Một chút chủ quan có thể dẫn đến nhà báo gặp tai nạn nghề nghiệp, bị lên án. Thiếu bản lĩnh có thể dẫn đến nhà báo sa ngã vào những cạm bẫy, bị truy tố… Xem ra, làm báo là một nghề khó. Càng khó hơn trong việc giữ gìn và thể hiện trách nhiệm quyền lực thứ tư của mình, ông có nghĩ vậy không?

Đó là cái khó chung của xã hội chứ không riêng gì của báo chí. Có nhà báo đã bị hành hung. Có nhà báo bị sa ngã. Tôi cho rằng 90% các nhà báo hiện nay rất tốt, rất giỏi. Nhiều người mua số báo nào đó chỉ vì có bài của tác giả mà họ mến mộ và phục tài. Họ vui lòng với cuộc sống đủ dùng. (Còn ông?) Tôi ấy à? Cũng vào loại đủ dùng (Cười).

Còn khoảng 10% nhà báo bị sa ngã thì họ phải chịu trách nhiệm. Dĩ nhiên tôi không loại trừ những trường hợp thuộc về tai nạn nghề nghiệp như đã nói. Có điều, ta hãy phân biệt rõ ràng tai nạn nghề nghiệp và những suy thoái đạo đức chứ không thì oan cho các nhà báo lắm. Nếu không phải đa phần các nhà báo hiện nay rất tốt, thì sao chúng ta lại có được một nền báo chí sáng trong như bây giờ? Số lượng phát hành của các tờ báo vẫn ngày một tăng cao? Cũng xin lưu ý báo chí đã không còn được bao cấp và bù lỗ. Chúng ta hãy nhìn báo chí với con mắt lạc quan hơn. Đừng vì con sâu làm rầu nồi canh mà có cái nhìn thiếu khách quan, thiếu thiện ý..

Là một nhà báo lão làng, ông thấy ngòi bút của mình đã thực sự thực hiện được trách nhiệm của cái gọi là quyền lực thứ tư theo đúng nghĩa chưa?

Tôi sợ hai từ “Lão làng”, nó lẫn với “Già làng”. Phần lớn đời làm báo, tôi làm nhiệm vụ giống như một Thư kí tòa soạn. Tôi làm trưởng ban biên tập chương trình của một Đài truyền hình, chuyên phải xem, duyệt và sắp xếp các chương trình trước khi phát sóng. Tôi ít đi tác nghiệp, nhưng thú thực với chị, trong một tác phẩm báo chí nào đó mà phóng viên của tôi “có chuyện” là tôi cũng “ngửi” thấy ngay. Tôi phải suy nghĩ đúng thì tôi mới “ngửi” thấy mùi ấy, chứ khứu giác của tôi cũng nặng mùi ấy thì không thể “ngửi” ra được.

Ông cho rằng mình là một nhà báo mẫu mực trong tình hình hiện nay?

Tôi cũng rất sợ hai từ “Mẫu mực”. Bởi nó ngoa ngôn và cứng khô như cây thước kẻ. Chúa Giê-su chọn 12 tông đồ coi như “Bộ chính trị” của Chúa mà vẫn lọt một tên Giu-đa tham tiền mà bán cả Chúa. Nhưng tôi chưa phải một lần bị lương tâm cắn rứt trong suốt 40 năm làm nghề báo. Tôi từng nói chỉ mong “cuộc sống hằng ngày dùng đủ” cho đến khi “hai năm mươi”. Nghỉ hưu, như chị biết, tôi vẫn sống bằng nghề báo đấy thôi.

Nhân ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, ông có nghĩ các Nhà báo nên dành thời gian để nhìn soi lại mình không?

Ngày nào mỗi nhà báo chả soi gương hai lần trước khi đi làm và sau giấc nghỉ trưa ở Tòa soạn. Ngắm mình xem có đẹp mặt không? Nghề báo là nghề được xã hội vinh danh, sống và viết cho xứng với sự vinh danh ấy. Mà tôi nói nhỏ với chị, phấn đấu để đạt tới một nhà báo được nhiều người biết tới đã đủ vinh hiển rồi. Loại những đam mê khác ngoài đam mê làm báo. Chức vụ là của người ta cho. Không yêu nhau nữa người ta đòi lại. Nhưng “tay nghề” là của chính mình, không ai lấy được cướp được hủy hoại được. Nó sẽ còn mãi mãi. Đó chính là điều tôi muốn nói với các nhà báo, các đồng nghiệp thân quý của tôi!

Hoàng Hạnh