Mắt nhìn mắt hỏi

Có một triển lãm ảnh mang tên “Nhìn” của Đặng Xuân Trường tại Nhà triển lãm số 29 phố Hàng Bài, Hà Nội cuối tháng 4 vừa qua làm người xemxem xong không thể không nghĩ ngợi.

Triển lãm trưng bày 23 bức ảnh đen trắng. 23 gương mặt trẻ thơ. 23 cặp mắt nhìn thẳng người xem. 23 chân dung thơ ngây trong vắt. Tác giả vê nét tập trung vào đôi mắt. Cảm nhận đằng sau 23 đôi mắt nhìn ấy có điều gì đó buộc người xem xem lâu hơn, rồi nghĩ ngợi. Họa sĩ Lê Thiết Cương đã viết một bài về triển lãm này, anh giật tít “Mắt hỏi”. Anh mường tượng đằng sau 23 bức ảnh “nhìn” ấy không chỉ là 23 câu hỏi, mà còn có một cái nhìn thứ 24, cùng câu hỏi thứ 24 của người chụp ảnh.

Hỏi gì? Hỏi người lớn đã và sẽ làm gì, giúp gì cho các em để bát cơm được đầy hơn, lớp học khang trang hơn. Để những tuổi thơ ấy được sống tươi đẹp hơn?

Những câu hỏi giản dị, những ước muốn giản dị, nhưng …

“Tuổi thơ như búp trên cành”. Tuổi của học hành vui chơi. Được dưỡng dục chu đáo từ tuổi này là cơ sở hình thành nhân cách mai sau khi chúng trưởng thành. Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đã viết cuốn truyện “Cho tôi một vé đi tuổi thơ” là thế, tuổi thơ đẹp như trong mơ.

Đất nước phát triển cường thịnh. Đời sống nâng cao. Trẻ thơ đang được thụ hưởng những tiến bộ đó. Toàn dân chăm sóc thiếu niên nhi đồng đã và đang là khẩu hiệu thực thi. Hệ thống trường lớp khởi đầu là giáo dục mẫu giáo và tiểu học luôn được mở rộng hằng năm để trẻ đến tuổi phải được đến trường. Các trung tâm văn hóa cho trẻ vui chơi rèn luyện thể chất cùng năng khiếu bấy nay đã ươm mầm nhiều “tài năng nhí” rất đáng tự hào.

Vậy “mắt hỏi” điều gì?

Đó là, sự cố gắng dường như chưa khỏa lấp được “vùng trũng” giáo dục ở những nơi nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Đó là những bữa cơm hôm mặn hôm nhạt, hôm đói hôm no của những đứa trẻ nơi đây trong khi ở các thành phố lớn, con số trẻ béo phì lại đang có xu hướng tăng nhanh.

Ở đâu đó nơi thành phố vẫn còn những con người, nhóm người lạm dụng lao động trẻ em dưới cái “mác làm phúc” với “ngôi nhà mở” tập hợp trẻ lang thang cơ nhỡ ép chúng đi ăn xin khắp phố phường từ tinh mơ cho tới tối khuya. Tiền kiếm được trong ngày là điều kiện để được ăn những bữa ăn tối thiểu, và ngủ bầy đàn trên sàn chiếu rách. Và cũng ở đâu đó vùng sơn cước, trẻ được gom nhặt ngày ngày đào đãi khoáng sản quý, làm những việc cực nhọc đội đất đội than cho chủ. Đó là những vụ bạo hành tại gia đình “bố mẹ nuôi”, ở nhà trẻ, lớp mẫu giáo, thậm chí với cả trẻ bậc tiểu học. Trường hợp này không nhiều nhưng đáng báo động về đạo đức người lớn.

Nhiều chục năm việc giáo dục trẻ gặp lúng túng, chưa tìm ra một hướng đi đúng nhất mặc dù hội thảo tranh cãi liên tục từ các nhà giáo dục học, tâm lý học trẻ thơ, mà vẫn rối bời bời.

Từ nền giáo dục xa xưa đã có những câu “Dạy con từ thuở còn thơ”, “Yêu cho vọt”, “Thua thày một vạn không bằng thua bạn một ly”…Đừng hiểu “trực ý” những thành ngữ ấy. Các nhà tâm lý học vạch ra rằng: “Dạy” là hướng dẫn chứ không phải áp đặt. “Thua” là chưa bằng bạn, cần nỗ lực cho bằng. Và khi phải dùng tới “roi vọt” với trẻ có nghĩa là người lớn bất lực. “Giáo dục tự nhiên” với trẻ thơ là “Học mà chơi - Chơi mà học”. Như hiện nay là chúng ta đang “giáo dục cưỡng bức” với trẻ.

Lẽ ra thày cô cần dạy thế nào để trẻ thuộc bài tại lớp, đề cao nhận thức sáng tạo của trẻ, thì người lớn lại buộc trẻ nhận thức thụ động, tị hiềm đua chen để không “thua bạn một ly” bỏ qua mối quan tâm cộng đồng. Trẻ học ởtrường về, tới nhà thày cô giáo học thêm, về nhà lại học tiếp gia sư. Kiến thức nhồi nhét cứ tưởng như càng nhiều càng tốt. Thực tế lại là “nước đổ lá khoai” “nước đổ đầu vịt”. Nhìn lớp lớp trẻ thơ tới trường vai đeo chiếc ba lô chứa căng sách và học cụ nặng gần chục ki-lô-gam khệ nệ tới trường mồ hôi nhễ nhại mà thương.

Đó là những mùa “chạy trường” mướt mải của các bậc phụ huynh có con đến tuổi đi học, mở đầu cho mỗi mùa tựu trường. Chuyện học của bé lớp một vốn tưởng là chuyện đơn giản, bởi ai cũng có “quyền được học hành”. Đến tuổi thì vào lớp, tự nhiên như hơi thở! Vậy sao vẫn phải “chạy”?

Để xảy ra cơn cớ này, lỗi ở phụ huynh nhiều và lỗi của ngành giáo dục cũng không ít. Bởi suy cho cùng thì với việc lao vào “chạy”, cũng như vô tình tạo ra “cơ chế chạy” người ta đã gián tiếp làm ảnh hưởng xấu đến tương lai - không của con thì cũng là của cháu mình. Điều gì xảy ra khi trẻ lớp một biết được rằng: muốn có sự học tưởng chừng bình thường, mà bố mẹ chúng đã phải “chạy”? Liệu chúng có bị ám ảnh tư tưởng mua bán đổi chác từ quá sớm và sau này sẽ coi “chạy” là việc phải làm nếu muốn một điều gì đó? Xã hội sẽ ra sao nếu có nhiều công dân trẻ quen “chạy”? Bao nhiêu trẻ con nhà giàu ỷ lại vào sự “giỏi giang” của bố mẹ mà xao nhãng học hành, phấn đấu?...

Theo Bộ Giáo dục - Đào tạo, năm học này thiếu 50.000 giáo viên tiểu học nếu dạy 2 buổi / ngày. Mặc dù sinh viên theo học ngành này được miễn học phí, mà sức hút thí sinh vào ngành mỗi năm một giảm.

Hà Nội có trên 10 trường tiểu học tư thục tuyển sinh bằng hình thức thi tuyển. Số học sinh mua đơn đăng ký thi tuyển vào học lớp 1 ở những trường này luôn gấp 5 -6 lần chỉ tiêu tuyển sinh. Vậy là 1 chọi 5, chọi 6, sức ép đè nặng lên đứa trẻ chưa một lần bước chân tới ngưỡng cửa trường tiểu học.

Thi tuyển gì ở những đứa trẻ? Ngoài kiểm tra những bài liên quan đến nhận biết của trẻ về ngôn ngữ (tiếng Việt), tư duy toán học, tiếng Anh, kiểm tra năng lực quan sát, ghi nhớ, diễn đạt, trẻ phải qua kiểm tra sức khỏe (cân nặng), không bị dị tật, không nói ngọng, nói lắp. Trong một ngày tại trường khi trẻ ăn, ngủ, chơi giao lưu, cũng là lúc hội đồng tuyển sinh tiếp tục quan sát để chấm điểm. Cứ như thi … hoa hậu. Vậy là, với tỷ lệ 1 chọi 5, chọi 6, thi tuyển vào lớp 1 căng thẳng chẳng kém gì thi đại học. Và đứa trẻ mới rời lớp mẫu giáo đã phải nếm trải mùi vị của thất bại, của cay đắng đầu đời.

Chuyện trẻ nhỏ, nhưng lại không hề nhỏ, bởi nó liên quan đến nhân cách lớp công dân tương lai, liên quan đến sự hưng thịnh của quốc gia. Những người lớn chúng ta, ngay từ khi chúng còn đang là “búp trên cành”, hãy làm những việc cần và đủ để những “búp non tơ” đó nở bung xanh tươi mãi mãi. Để những cặp “mắt nhìn” của trẻ thơ không còn là những cặp “mắt hỏi”.

Khiếu Quang Bảo - Ảnh: hts