Khoa học cơ bản là nền tảng để làm chủ công nghệ lõi

Thông tin được chia sẻ tại Hội nghị Khoa học và Công nghệ để Phát triển Bền vững, diễn ra tại Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE), Gia Lai, ngày 7/10, do Hội Khoa học Gặp gỡ Việt Nam, ICISE và UBND tỉnh Gia Lai phối hợp tổ chức.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Trần Trung Tính, khoa học cơ bản không phải lĩnh vực chỉ tạo ra giá trị trong tương lai xa. Đây là nơi hình thành những phương pháp, công nghệ mới, các nhà khoa học xuất sắc và năng lực hiểu biết cần thiết để một quốc gia chủ động trước những thay đổi lớn.

Nhiều công nghệ đang làm thay đổi thế giới, từ trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ lượng tử đến công nghệ sinh học, đều bắt nguồn từ những nghiên cứu cơ bản được đầu tư bền bỉ trong nhiều thập kỷ. Vì vậy, cùng với lựa chọn các công nghệ chiến lược để tập trung đầu tư, Việt Nam xác định tiếp tục xây dựng nền tảng khoa học cơ bản đủ mạnh, có trọng tâm và khả năng kết nối sâu với cộng đồng nghiên cứu quốc tế.

Tháng 4/2026, Thủ tướng ban hành Quyết định 21/2026/QĐ-TTg về Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược. Đây là bước cụ thể hóa nhằm tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực tự chủ và sức cạnh tranh quốc gia.

Các lĩnh vực gồm công nghệ số và AI, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến, công nghệ năng lượng và vật liệu tiên tiến, công nghệ biển, đại dương và lòng đất cùng nhiều công nghệ mới.

Cạnh tranh công nghệ là cạnh tranh về con người

Cùng với nền tảng khoa học cơ bản, Thứ trưởng Trần Trung Tính cho rằng con người phải là trung tâm của chiến lược phát triển khoa học và công nghệ.

“Cạnh tranh công nghệ, xét đến cùng, trước hết là cạnh tranh về con người và trí tuệ”, Thứ trưởng nói.

Để làm chủ những lĩnh vực công nghệ mới, Việt Nam cần đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia trình độ cao, có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế, đặc biệt có điều kiện theo đuổi những hướng nghiên cứu dài hạn.

Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN, phát triển nhân lực khoa học công nghệ cần được thực hiện đồng thời trên nhiều phương diện, từ đào tạo và phát hiện tài năng trẻ, tạo môi trường nghiên cứu thuận lợi đến thu hút chuyên gia, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế. Hoạt động trao đổi học thuật, sử dụng chung hạ tầng nghiên cứu và tham gia sâu hơn vào các mạng lưới khoa học toàn cầu cũng cần được tăng cường.

Một yêu cầu khác được đặt ra là đưa khoa học công nghệ từ phòng thí nghiệm đến thực tiễn phát triển.

Thứ trưởng Trần Trung Tính cho rằng kết quả nghiên cứu chỉ thực sự tạo ra giá trị kinh tế - xã hội khi có thể được chuyển giao, tiếp tục hoàn thiện, thương mại hóa và ứng dụng để giải quyết nhu cầu cụ thể của người dân, doanh nghiệp hoặc Nhà nước.

Quá trình này đòi hỏi hệ sinh thái gắn kết giữa Nhà nước, cơ sở nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Trong đó, Nhà nước kiến tạo thể chế, xác định những bài toán lớn và tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu, thử nghiệm, đổi mới sáng tạo. Viện nghiên cứu, trường đại học tạo ra tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực, còn doanh nghiệp là nơi tiếp nhận, đầu tư, hoàn thiện và đưa công nghệ ra thị trường.

Mối liên kết này chỉ thực sự hiệu quả khi xuất phát từ những bài toán thực tiễn, thay vì dừng ở các chương trình hợp tác mang tính hình thức.

Công nghệ phải gắn với trách nhiệm xã hội

Bên cạnh mục tiêu làm chủ và đưa công nghệ vào thực tiễn, Thứ trưởng Trần Trung Tính cho rằng phát triển khoa học công nghệ phải gắn với trách nhiệm xã hội và phát triển bền vững, trong bối cảnh tốc độ phát triển công nghệ có thể vượt nhanh hơn khả năng thích ứng của thể chế và xã hội.

AI đặt ra những câu hỏi về đạo đức, dữ liệu và việc làm. Công nghệ sinh học mở ra khả năng lớn cho y học nhưng cũng đòi hỏi các chuẩn mực an toàn mới. Chuyển dịch năng lượng cần đi nhanh nhưng phải bảo đảm an ninh năng lượng, trong khi phát triển kinh tế phải đồng thời thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ hệ sinh thái.

“Phát triển công nghệ phải hướng đến con người; tiến bộ khoa học phải góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống; và đổi mới sáng tạo phải góp phần tạo ra một xã hội tốt đẹp hơn, chứ không chỉ một nền kinh tế lớn hơn”, Thứ trưởng nói.

Hội nghị Khoa học và Công nghệ để Phát triển Bền vững diễn ra ngày 7-8/10, quy tụ hơn 60 nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, nhà ngoại giao và nhà hoạch định chính sách từ 12 quốc gia.

Hội nghị gồm 7 phiên thảo luận, tập trung vào khoa học và hoạch định chính sách, tuổi thọ con người, công nghệ lượng tử, hóa học bền vững, quan sát Trái Đất từ không gian, AI, năng lượng hạt nhân và các lộ trình chuyển dịch năng lượng.

Đại diện Bộ KH&CN, Thứ trưởng Trần Trung Tính kỳ vọng những trao đổi tại đây có thể góp phần hình thành các chương trình nghiên cứu chung, dự án R&D, mạng lưới chuyên gia, hoạt động đào tạo và trao đổi nhà khoa học trẻ giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp Việt Nam với đối tác quốc tế.

Bộ cũng cam kết tiếp tục lắng nghe cộng đồng khoa học, thúc đẩy cải cách thể chế, tháo gỡ rào cản đối với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, đồng thời tiếp nhận các sáng kiến, khuyến nghị có giá trị để nghiên cứu, hoàn thiện chính sách phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.