Học giỏi đâu phải con “nhà nòi”

1. Năm ngày cuối tháng 7 tin vui nối tiếp tin vui về kết quả kỳ thi Đại học - Cao đẳng 2012 từ các trường trong cả nước công bố.

Giống như những năm trước, kỳ thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng năm nay tốp 100 thí sinh đạt điểm cao nhất và đỗ đầu của các trường lại tiếp tục có nhiều thí sinh không phải con “nhà nòi”, không phải xuất thân từ những thành phố có điều kiện tập trung chăm lo việc học hành luyện thi.

Nhiều thí sinh đỗ đầu các khoa xuất thân từ các vùng nông thôn như Nguyễn Ngọc Thiện quê ở tỉnh Hải Dương đỗ đầu khối A Đại học Ngọai thương, Vũ Hồng Ái quê Nghệ An và Nguyễn Văn Khuynh quê Quảng Nam đỗ đầu khối B của Đại học Quốc gia Hà Nội. Nổi trội có Nguyễn Kim Phượng ở Lâm Đồng lại đỗ thủ khoa 30 điểm tuyệt đối vào Đại học Y dược thành phố Hồ Chí Minh và Á khoa Dư Quốc Minh Quân đạt 29,5 điểm. Nhưng niềm vui vừa đầy đã lại vơi ngay đó khi ta nghe bộc bạch của thủ khoa Đại học Dược 29 điểm Lê Đức Duẩn ở Phú Xuyên Hà Nội “Đỗ, em mừng lắm nhưng kèm theo là lo” - lo nhà nghèo mẹ sẽ phải kiếm tiền sao đây cho em học những 5 năm tiếp theo.

Thực tế trong giáo dục phổ thông vấn đề chọn trường điểm trường có danh tiếng hoặc mở lớp dạy thêm học thêm luyện thi tràn lan như một phong trào đã trở thành sự lựa chọn tối ưu cho con đường học hành, thành tài của học sinh và trở nên phổ biến thậm chí như một hội chứng xã hội. Tuy thế những thí sinh đạt điểm cao thi vào các trường Đại học xuất hiện ngày càng nhiều thực tế lại ở các tỉnh lẻ, ở các trường THPT bình thường thuộc các vùng quê hoặc các thí sinh có hoàn cảnh gia đình nhiều khó khăn. Các em đã vươn lên thi đỗ đầu để mong sau đó trở thành các cử nhân, kỹ sư tốt nghiệp loại giỏi của các trường đại học. Mà khởi đầu là những nỗ lực cho những ước mơ xa: Học để làm bác sĩ. Học để thành thày giáo dạy sinh. Học để trở thành điều phối viên không lưu. Học để săn học bổng nước ngoài. Học để… thoát nghèo.

Tin vui trong nước chưa nguôi lại có tin vui từ ngoài nước dội về.

Cục Khảo thí và Kiểm định chất lượng Giáo dục Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày 30 - 7 cho biết cả bốn thí sinh của Đội tuyển Việt Nam tham dự kỳ thi Olympic Hóa học Quốc tế lần thứ 44 tổ chức tại Mỹ đều giành Huy chương: 1 Huy chương Vàng, 2 Huy chương Bạc và 1 Huy chương Đồng. Trước đó, tham dự kỳ thi Olympic Toán Quốc tế lần thứ 53 Đội tuyển Việt Nam giành 1 Huy chương Vàng, 3 Huy chương Bạc, và 2 Huy chương Đồng, đứng thứ 9 trong tổng số 100 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong kỳ thi Olympic Vật lý Quốc tế lần thứ 43 tại Cộng hòa Estoniavào cuối tháng 7 thì Đội tuyển Việt Nam cũng đoạt thành tích cao, có 5 thí sinh dự thi cả 5 thí sinh cùng đoạt giải trong đó có hai thí sinh đoạt Huy chương Vàng, đó là hai thí sinh ở hai tỉnh lẻ Sơn La và Hà Nam, 1 thí sinh Huy chương Bạc ở tỉnh Thanh Hóa, và 2 thí sinh Huy chương Đồng thì ở tỉnh Nam Định.
Điều này đặt ra vấn đề cho việc nhìn nhận và đánh giá về “chất lượng thật” của dạy và học trong hệ thống giáo dục phổ thông ở Việt Nam hiện nay.

Trong giáo dục để có được một học sinh giỏi, một nhân lực chất lượng cao hay một nhân tài, cần có sự nỗ lực đồng bộ của ngành giáo dục và đào tạo, của mỗi thày giáo cô giáo, mỗi học sinh gia đình và toàn xã hội. Điều kiện học tập tốt là cần nhưng chưa phải là đủ cho kết quả học tập tốt của mỗi học sinh nói riêng cũng như trong nâng cao chất lượng giáodục nói chung. Với nội dung chương trình giáo dục như hiện nay, ngoài những nỗ lực đổi mới của ngành giáo dục và đào tạo, mỗi thày giáo cô giáo cần nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học, truyền đạt kiến thức cho học sinh một cách sáng tạo, dễ hiểu mới có thể giúp học sinh tiếp thu tốt kiến thức. Học sinh tất nhiên là cần chuyên cần học tập, bám sát chương trình học, tập trung tiếp thu bài giảng tại lớp, biết vượt lên những khó khăn của chính mình chắc chắn sẽ có kết quả học tập tốt.

Đối với các bậc cha mẹ học sinh là tạo điều kiện thuận lợi, quan tâm chăm sóc cho con em học tập, không chạy theo tâm lý phải vào trường điểm, lớp chọn và học thêm thật nhiều dễ tạo áp lực nặng nề lên tâm trí con cái suốt thời gian dài. Có như vậy mới thật sự có được kết quả học tập tốt nhất. Có được những học sinh giỏi, học sinh tài năng thực có ích cho đất nước mai sau. Và đó chính là điều chúng ta cần suy ngẫm về học sinh giỏi và chất lượng giáo dục phổ thông.

2. “Không thày đố mày làm nên!” Ngạn ngữ ấy cho ta nhận thức đúng đắn tầm quan trọng của những người thày giáo. Thày giáo giỏi đào tạo cho đất nước những thế hệ học sinh giỏi. Cao hơn thế, mang lại cho cả dân tộc một nền trí tuệ lớn. Thày giáo dạy giỏi luôn để lại trong tâm thức học sinh giỏi những dấu ấn sâu để mà hoài niệm. Trong chiến lược giáo dục - đào tạo có chiến lược đào tạo những người thày dạy giỏi.

Khi thí sinh Lê Bá Khánh Trình đoạt Huy chương Vàng thi toán Quốc tế trong lần Việt Nam tham gia đầu tiên ở đấu trường lớn này cách nay nhiều năm, thế giới đã kinh ngạc và truyền thông dựa trên kết quả cuộc thi ấy làm phép tính số học rút chạy tít báo “4 anh Nga mới bằng 1 anh Do Thái, và 2 anh Do Thái mới bằng 1 anh Việt Nam!” Thì năm 2012 này thày Lê Bá Khánh Trình - chàng trai vàng năm xưa - hướng dẫn học trò của mình tham dự Olympic Toán Quốc tế và cậu học trò Đậu Hải Đăng quê Nghệ An đã trở thành một “chàng trai vàng” toán học.

Nhưng, nhìn chung chiến lược đào tạo thày hiện nay không bền vững có phần “ăn xổi - ở thì”. Thày không ra thày - trò chưa ra trò. Ngành sư phạm đang chứng tỏ mất sức hút và sa sút chất lượng. Số lượng thí sinh dự thi vào ngành sư phạm ngày một giảm. Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh năm 2000 có tới trên 41000 thí sinh đăng ký dự thi, thì 10 năm sau giảm chỉ còn trên 15.000. Thống kê của Sở Giáo dục - Đào tạo tỉnh Thanh Hóa cho biết năm 2012 này trong số 80.000 hồ sơ đăng ký dự thi chỉ có khoảng vài trăm vào ngành sư phạm.

Sự sụt giảm của ngành sư phạm còn ở chất lượng điểm chuẩn. Nhiều năm liên tục điểm chuẩn vào các ngành sư phạm tại các trường đại học vùng hoặc địa phương chỉ bằng hoặc cao hơn mức sàn. Ước mơ xa của thủ khoa chỉ là để thoát nghèo. Và đã có câu ca “Sư phạm là ăn như sư và ở như phạm!”

“Các giải pháp cải cách công tác đào tạo và bồi dưỡng giáo viên phổ thông” là một đề tài khoa học cấp nhà nước do bà Nguyễn Thị Bình, nguyên Phó Chủ tịch nước làm chủ nhiệm đã đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm nếu muốn nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông. Trong đó vai trò thiết yếu là đội ngũ giáo viên. Theo bà Bình, chất lượng nhà giáo quyết định chất lượng giáo dục của nhà trường. Đội ngũ nhà giáo yếu kém, bất cập thì dù có chương trình tài liệu giáo khoa hay cơ sở vật chất - thiết bị dạy học đầy đủ, hiện đại văn minh cũng không thể nâng được chất lượng giáo dục lên.

Tại sao học sinh giỏi không muốn vào sư phạm - một nghề vinh hiển là thế?Thực tế cuộc sống giáo viên chân chính hiện hết sức vất vả. Sinh viên sư phạm ra trường cơ cực tìm việc làm dù nhiều nơi vẫn thiếu giáo viên. Giáo sư Nguyễn Quang Kính thành viên của nhóm nghiên cứu kêu lên “Tôi bất ngờ khi xem bảng lương của giáo viên hiện nay có 50% hưởng dưới mức lương bình quân”. Lãnh đạo một trường đại học tại thành phố Hồ Chí Minh chua chát “Nhiều sinh viên ra trường muốn có một chỗ đi dạy cần phải “chạy” đúng đường với mỗi suất khoảng 60-100 triệu đồng tùy theo địa bàn”.

Người ta hầu như không để ý giáo viên phải làm việc trong điều kiện như thế nào. Ở ngay thành phố lớn như Hà Nội giáo viên phải dạy lớp tới 60 học sinh trong khi quy định là hơn 30 học sinh / lớp. Giáo sư Hoàng Tụy thì xót xa “Chính sách với người thày như hiện nay là “nỗi nhục” của xã hội chúng ta. Để có thể sống được thu nhập chủ yếu của giáo viên là từ làm thêm. Chính sách ấy đã làm nảy sinh tham nhũng và làm cơ sở để “nuôi” tham nhũng phát triển. Cần phải sửa ngay dù đã muộn”.

Đánh giá của nhóm nghiên cứu cho thấy đội ngũ giáo viên hiện nay phẩm chất “thợ dạy” trội hơn “thợ giáo” - năng lực dạy học môn học tốt hơn năng lực giáo dục học sinh. Cuộc cải cách giáo dục phổ thông sắp tới đặt ra những yêu cầu mới đối với giáo viên. Chuyển từ kiểu dạy học “Tập trung vào vai trò giáo viên và hoạt động dạy”, sang kiểu dạy học “Tập trung vào vai trò của học sinh và hoạt động học”. Có nghĩa là từ cách dạy thông báo - giải thích - minh họa sang cách dạy hoạt động tìm tòi khám phá.

3. Sự kiện cha mẹ học sinh Hà Nội xếp hàng qua đêm chen chúc nhau xô đẩy đổ cả cổng trường Thực Nghiệm Hà Nội để nộp hồ sơ đăng ký cho con được vào trường năm học này đã đặt ra nhiều dấu hỏi vì sao? Có phải Giáo sư Ngô Bảo Châu thành tài là nhờ từng theo học ở đây? Nhiều cán bộ khoa học nổi tiếng, nhiều cán bộ cao cấp trong Chính phủ cũng đã từng học ở đây từ cấp tiểu học. Có chuyện đó nhưng đâu phải là huyền thoại? Đơn giản chỉ là nơi đây có đội ngũ những người thày giáo giỏi và phương pháp dạy học “Tập trung vào vai trò của học sinh và hoạt động học, dạy hoạt động tìm tòi và khám phá” với tất cả những gì có trong mỗi học sinh có thể tư duy độc lập và sáng tạo.

Mà đâu chỉ có trường Thực Nghiệm Hà Nội. Nhiều trường tư thục khác cũng có thương hiệu gần như thế mà mỗi năm học mới các bậc cha mẹ học sinh sốt sắng đua rủ nhau đăng ký thậm chí phải qua thi tuyển chọn ngay từ năm đầu tiểu học, trong khi các bậc cha mẹ lại không mặn mà với hệ thống trường công lập. Các trường ấy không có lỗi. Cha mẹ học sinh cũng không có lỗi.

Có rất nhiều mâu thuẫn trong tư duy giáo dục: Giữa lề thói suy nghĩ cũ và ý tưởng đổi mới, giữa nhà trường và học sinh, giữa thực tế và đào tạo cũng như sử dụng đội ngũ giáo viên, nó khiến mong muốn nâng cao chất lượng giáo dục bậc phổ thông của chúng ta còn lắm gian nan trở ngại suốt nhiều chục năm qua.

Mừng cho các thủ khoa nhưng phần lớn thủ khoa còn là cấp độ thấp. Cũng như những Huy chương Vàng - Bạc giành được ở đấu trường trí tuệ Olympic quốc tế mới chỉ được coi là một “sân chơi”. Hoa tươi không quá mười ngày. 10 lần tranh tài từ 2002 đến 2011 trong các cuộc thi Robotcon Quốc tế đại diện Việt Nam luôn được đánh giá cao và từng 3 lần vô địch trong khi Nhật Bản chỉ có một lần. Nhưng con robot thông minh mang tên Aiko ra đời được thế giới truyền tụng như một siêu phẩm đích thực, còn robot Tosy của Việt Nam chỉ là con robot giải trí bay bổng như những chiếc diều màu.

Là la hay ngựa cứ kéo thử biết ngay. Mỗi cái tên dù đơn giản đến đâu cũng chính là điều quan trọng và niềm vui của người ấy. Ngành Giáo dục - Đào tạo Việt Nam mắc căn bệnh trầm kha là nghiên cứu lâu. Trong khi thời đại ta đang sống là thời của E.mail chứ không phải thời của đường thư bưu chính với những con tem.

Giang Lâm