Hành trình đến với xứ mưa

Ngoài nhiệm vụ phối hợp với các cán bộ của Viện nghiên cứu sinh thái chính sách xã hội (Speri) thực hiện chuyên đề “Tri thức bản địa về bảo vệ rừng của người Hà Nhì” cho chương trình Doanh nhân cộng đồng, thì khát vọng tìm hiểu đã thôi thúc chúng tôi đến với Y Tý (huyện Bát Xát - Lào Cai). Đây thực sự là một hành trình để lại nhiều ấn tượng.

Với cái lạnh thốc vào mặt, cùng những cung đường khúc khuỷu, dốc thăm thẳm hun hút gió; nhưng sau 6 giờ đồng hồ mặc dù chỉ chưa đến 100km tính từ thành phố Lào Cai, chiếc xe Land Cruser hùng dũng nhờ tay lái cừ khôi của bác tài đã đưa chúng tôi rẽ màn sương và lạnh vào vùng đất Y Tý - nơi người ta vẫn gọi là xứ sở của sương mù và giá lạnh.

ới cái lạnh thốc vào mặt, cùng những cung đường khúc khuỷu, dốc thăm thẳm hun hút gió; nhưng sau 6 giờ đồng hồ mặc dù chỉ chưa đến 100km tính từ thành phố Lào Cai, chiếc xe Land Cruser hùng dũng nhờ tay lái cừ khôi của bác tài đã đưa chúng tôi rẽ màn sương và lạnh vào vùng đất Y Tý - nơi người ta vẫn gọi là xứ sở của sương mù và giá lạnh.

Mới đó thôi, chúng tôi đã thấy nể những người dân nơi đây. Bao đời nay, đồng bào các dân tộc vẫn ăn đời ở kiếp, sống và bảo vệ rừng, bảo vệ vùng biên cương của Tổ quốc, rồi sinh con đẻ cái, duy trì nòi giống và làm nên những nét văn hóa đặc sắc của mình.

Đến Ý Tý đúng vào dịp Lễ tết đông của người Hà Nhì, mặc dù đã 9 giờ tối nhưng chúng tôi đã bị ông Phó chủ tịch xã Tráng A Lù kéo ngay về nhà. Và thế là, với những chén rượu được hâm nóng mà chủ nhà thết đãi cũng đủ làm chúng tôi thấy đỡ lạnh hơn cho đêm thứ nhất ở vùng biên.

Bước vào một mùa đông đầy giá rét cũng là lúc người Hà Nhì tổ chức đón Tết đông định kỳ vào tháng 11 âm lịch hàng năm. Mục đích chính của tết này là tổng kết quá trình lao động trong năm, mừng cho mùa màng đồng thời dâng các lễ vật cúng tổ tiên để cầu mong năm mới “người yên vật thịnh”.

Theo ông Chu Ché Có, Trưởng thôn Lao Chải 1, người dân Hà Nhì vùng biên ải này sống rất chịu đựng và nề nếp. Bên trong những ngôi nhà trình tường độc đáo mờ sương là biết bao kho chuyện lạ. Còn xung quanh những ngôi làng của người Hà Nhì vẫn còn những màu xanh tươi tốt của những cánh rừng già, với những cây cổ thụ, dây leo chằng chịt như những ốc đảo bình yên...

Qua màn sương sớm, trên những cung đường uốn lượn ôm lấy sườn núi, những nóc nhà mái nhọn, trình tường của người Hà Nhì nằm cheo leo trên các triền dốc, bên những cánh rừng, những chân ruộng bậc thang loáng nước, tạo thành một bức tranh trông thật thơ mộng và hùng vỹ.

Vậy, vì sao trên cùng một vùng đất trong khi với nhiều tộc người khác trơ trụi cây xanh thì làng của người Hà Nhì vẫn còn những cánh rừng già? Trí thức bản địa về bảo vệ rừng của người Hà Nhì ra sao để bảo vệ được những cánh rừng nguyên sinh?

Già làng Phu Ha Giờ cho biết, trong tâm khảm của mỗi người dân Hà Nhì luôn hiện diện một lời thề giữ rừng. Họ coi những cánh rừng nguyên sinh của mình là báu vật, đời nọ tiếp đời kia truyền nhau bảo vệ. Người lớn dạy cho người bé biết yêu rừng, người già nói cho người trẻ biết yêu suối, cán bộ chỉ cho dân cách thân thiện với môi trường.

Người Hà Nhì quan niệm rừng và cây rừng, con thú trong rừng đều có sinh mạng, có đời sống như con người; trong mỗi khu rừng đều có một vị thần trị vì. Mà đã là rừng thiêng thì không ai được vào làm điều ô uế, gian tà. Không ai được vào lấy một cái gì, kể cả cây đổ, củi khô. Ai phạm vào điều cấm đó thì bị phạt nặng, có khi bị đuổi ra khỏi bản. Luật tục của người Hà Nhì bao đời nay là thế và rừng cứ xanh thêm, rộng thêm.

Gà Ma Do là khu rừng thiêng quan trọng nhất, thờ thần hộ mệnh người Hà Nhì tại xã Y Tý. Rừng Gà Ma Do có khu thờ ông, có khu thờ bà, gọi là rừng vợ, rừng chồng... Vận mệnh của dân làng gắn liền với vận mệnh của những cánh rừng này, vì vậy người Hà Nhì nói chung đều cấm mọi người vào rừng thiêng.

Chúng tôi tới nơi cúng ông của rừng Gà Ma Do. Ở nơi này thường được tổ chức lễ cúng vào ngày Rồng đầu tiên của tháng Giêng. Cúng ông phải có lợn và các lễ vật khác. Ngoài ngày này ra, không ai được vào rừng, và không được đem bất kỳ thứ gì ra khỏi rừng. Lễ cúng bà cũng được tổ chức vào ngày cúng ông, nhưng ở đây chỉ cúng gà, không cúng lợn, và việc cúng cũng là do các gạc ma guy - thầy cúng - thực hiện.

Tiếp theo chúng tôi tới khu rừng A-gờ-la-do. Người Hà Nhì còn gọi là Rừng công viên. Khu rừng này là địa điểm tổ chức lễ hội “Khô zà zà”, lễ hội cầu mùa lớn nhất hàng năm của dân tộc Hà Nhì, hay còn gọi là Tết tháng sáu, khi cây lúa bắt đầu lên đòng, ngô đã lên xanh. Hội cầu mùa là dịp để bà con tạ ơn đối với trời đất, núi rừng và cầu mong một vụ mùa bội thu...

Rừng A-gờ-la-do ngày thường là nơi thanh niên đến vui chơi, tìm hiểu nhau. Khi đến tết, bà con sẽ mổ lợn cúng tại đây, sau đó cùng nhau ăn tết vui vẻ. Rừng A-gờ-la-do cũng là nơi được người dân bảo vệ nghiêm ngặt, không ai được chặt cây, lấy củi hay để trâu bò vào phá hoại...

Khu rừng thờ “Mu thu do” nằm ở vị trí cuối nguồn nước của làng và gần khu vực canh tác. Theo quan niệm người Hà Nhì, thần rừng thờ “Mu thu do” là nữ thần và là vợ của thần rừng “Gà ma do”, vậy nên cây thần được thờ trong rừng “Mu thu do” phải là cây có thể ra hoa kết quả, nhưng không nhất thiết phải là cây ăn quả. Nữ thần rừng “Mu thu do” là nữ thần phù hộ cho sự sinh sôi, phát triển, sẽ phù hộ cho thôn trại: mùa màng tốt tươi, gia súc phát triển, con cháu trong làng đông đúc. Từ quan niệm này nên người ta cũng gắn lễ cúng rừng “Mu thu do” với lễ gieo mạ “Gu xè xè”. Rừng Mu Thu Do được cúng trong lẽ gieo mạ vào tháng giêng. Trong lễ này, người gieo mạ phải là nam giới. Ruộng reo mạ trong ngày đó cũng sẽ được cắm 3 cành đào lấy ở rừng “Mu thu do”, để cành đào sẽ đem sức mạnh truyền cho ruộng mạ sinh sôi, gieo cấy sẽ được mùa.

Còn “Thủ tỷ” là nơi thờ những người có công khai phá lập làng, mở mang vùng đất mới. Rừng thờ “Thủ tỷ” cũng có cây thần. Đây là loại cây cao, to, cành lá sum suê, gọi là “Si san”. Cây thần mọc ở giữa khu rừng. Dưới gốc cây có miếu thờ nhỏ bằng 3 hòn đá. Thần Thủ tỷ bảo vệ cuộc sống yên lành cho dân trong bản. Ngoài ra còn bảo vệ cho gia súc, gia cầm không bị dịch bệnh. Lễ cúng rừng Thủ Tỷ diễn ra vào ngày mùng 2 Tết hàng năm, sau đó sẽ chuyển qua cúng ở nguồn nước.

Qua 4 ngày tìm hiểu trong sương mờ có lẽ chưa đủ để hiểu được cặn kẽ về Y Tý cũng như rất nhiều bí mật về những khu rừng già chẳng bao giờ dễ khám phá. Nhưng cũng đủ để nhận ra, niềm tin, tín ngưỡng được hình thành nên từ cuộc sống gắn bó với thiên nhiên, tạo nên một nền tảng mang tính văn hóa của cộng đồng. Từ đó trở thành nhưỡng giá trị văn hóa, những tri thức bản địa quay trở lại phục vụ đời sống của con người. Và trong bức tranh thiên nhiên đầy nhân tình ấy, những người dân Hà Nhì hiền lành, chất phác kia chính là tác giả, lại vừa là những nhân vật làm nên sự sinh động, linh hoạt của cuộc sống này.

Họ chính là những Doanh nhân của cộng đồng, những người đã làm nên, đã nuôi dưỡng, đã phát huy những tài sản mà giá trị không gì so sánh nổi của cộng đồng, để góp phần làm cho cuộc sống ngày càng trở nên bình yên, no ấm vững bền.

Ghi chép của Nguyễn Ngọc Sơn