Đám cưới người Mường hồi sinh, thành di sản văn hóa quốc gia

Hồi sinh nghi lễ cưới hỏi bị lãng quên

Trong ký ức của nhiều người cao tuổi ở phường Yên Sơn, tỉnh Ninh Bình, đám cưới truyền thống của người Mường là một trong những sự kiện quan trọng nhất của đời người. Đó không chỉ là ngày vui của đôi lứa mà còn là dịp để họ hàng, làng xóm sum họp, cùng chứng kiến những nghi lễ được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tiếng cồng chiêng vang lên giữa không gian núi rừng, những câu hát đúm giao duyên đối đáp giữa nhà trai và nhà gái, cùng những bộ trang phục truyền thống tạo nên nét đặc sắc riêng trong văn hóa cưới hỏi của cộng đồng người Mường.

Thế nhưng, trước những thay đổi của đời sống hiện đại, nhiều nghi lễ truyền thống dần bị giản lược rồi mai một. Những đám cưới tổ chức theo hình thức phổ biến ngày càng thay thế các phong tục từng gắn bó với cộng đồng suốt hàng trăm năm.

Chứng kiến sự thay đổi ấy, bà Bùi Thị Năm (sinh năm 1961), người dân tộc Mường ở phường Yên Sơn, luôn trăn trở về việc gìn giữ những giá trị văn hóa của cha ông.

“Ngày trước, ông bà, bố mẹ và chính tôi đều tổ chức cưới theo phong tục truyền thống. Nhưng đến khi con gái tôi lấy chồng thì đám cưới đã theo kiểu hiện đại. Tôi luôn trăn trở và quyết tâm phục dựng lại nét đẹp này để thế hệ sau hiểu hơn về văn hóa của dân tộc mình”, bà Năm chia sẻ.

Năm 2017, bà bắt đầu hành trình tìm lại đám cưới truyền thống của dân tộc mình. Từ việc sưu tầm tư liệu, tìm hiểu các nghi lễ đến xây dựng kịch bản phục dựng, bà Năm dành nhiều tâm huyết với mong muốn những phong tục từng gắn bó với bao thế hệ không bị lãng quên.

Sau nhiều năm chuẩn bị, đến năm 2023, với sự phối hợp của chính quyền địa phương và các cơ quan văn hóa, đám cưới truyền thống của người Mường tại Yên Sơn được phục dựng sau hơn 30 năm mai một.

Theo các bậc cao niên, đám cưới Mường xưa trải qua nhiều nghi lễ như Lóng xiếng, dạm hỏi, Ti nòm, nạp tài, lễ cưới, đưa dâu và lại mặt. Mỗi nghi thức đều mang những ý nghĩa riêng, thể hiện sự tôn trọng giữa hai gia đình, mối quan hệ họ hàng và những chuẩn mực ứng xử trong đời sống cộng đồng.

Trong đó, nghi thức quyết định ngày cưới, thường được người miền xuôi gọi là “đi chơi nhà”, có ý nghĩa quan trọng. Khi nhà gái đồng thuận, nhà trai chuẩn bị các lễ vật như rượu, gà, bánh chưng, bánh sừng bò để thực hiện các nghi lễ tiếp theo.

Không gian đám cưới còn có sự hiện diện của các bậc cao niên, người đại diện hai họ cùng tham gia thực hiện nghi thức dâng lễ, bàn giao dâu rể. Những lời hát giao duyên, tiếng cồng chiêng và các món ăn truyền thống như cỗ lá, nem thính, canh xương nấu củ chuối, rau đồ, xôi nếp... góp phần tạo nên nét riêng của ngày vui.

Điều đặc biệt là mỗi nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa hình thức mà còn gửi gắm những lời răn dạy, cách ứng xử và trách nhiệm của các thành viên trong gia đình. Qua đó, thế hệ trẻ được tiếp nhận những giá trị về sự thủy chung, lòng hiếu thảo, tình đoàn kết và sự tôn trọng lẫn nhau.

Niềm vui của cộng đồng người Mường tại Yên Sơn càng được nhân lên khi đám cưới truyền thống được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầu năm 2026.

Ngày 23/9 vừa qua, chính quyền phường Yên Sơn tổ chức lễ công bố quyết định công nhận di sản. Tại buổi lễ, những hình ảnh phục dựng nghi thức cưới hỏi truyền thống được trình chiếu, giúp người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu rõ hơn về những giá trị văn hóa mà cha ông đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo ông Nguyễn Đình Hùng, Phó Chủ tịch UBND phường Yên Sơn, đám cưới truyền thống của người Mường không đơn thuần là nghi lễ kết duyên đôi lứa mà còn chứa đựng những giá trị sâu sắc về đạo lý gia đình, quan hệ họ hàng và tình làng nghĩa xóm.

Các nghi thức cưới hỏi, lời hát giao duyên, tiếng cồng chiêng cùng những quy tắc ứng xử truyền thống đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, góp phần gắn kết cộng đồng và giáo dục thế hệ trẻ về bản sắc văn hóa dân tộc.

Giữ phong tục đẹp, nâng cao hiểu biết pháp luật

Cùng với việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, hòa giải ở cơ sở và trợ giúp pháp lý tiếp tục được chính quyền phường Yên Sơn quan tâm triển khai.

Ngay từ đầu năm 2026, UBND phường Yên Sơn đã ban hành Kế hoạch số 03 ngày 12/1/2026 về triển khai công tác trợ giúp pháp lý trên địa bàn.

Tiếp đó, ngày 2/2, địa phương ban hành Kế hoạch số 16 về công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, hòa giải ở cơ sở và xây dựng cấp xã đạt chuẩn tiếp cận pháp luật trong năm 2026.

Việc ban hành các kế hoạch này tạo cơ sở để địa phương triển khai những hoạt động giúp người dân tiếp cận thông tin pháp luật, nâng cao nhận thức và khả năng tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Đáng chú ý, các nội dung pháp luật liên quan trực tiếp đến đời sống gia đình cũng được địa phương phổ biến thông qua hệ thống thông tin cơ sở.

Trong tháng 4 và tháng 5, cổng thông tin điện tử phường Yên Sơn đã đăng tải các tài liệu tuyên truyền về quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, cũng như những nội dung hỏi đáp về hộ tịch, quốc tịch, chứng thực và xác nhận tình trạng hôn nhân.

Đây đều là những kiến thức thiết thực, liên quan đến các thủ tục hành chính và quan hệ pháp lý mà người dân có thể gặp trong cuộc sống, từ đăng ký kết hôn, xác nhận tình trạng hôn nhân đến giải quyết các vấn đề về tài sản, gia đình.

Đối với đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, việc nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật không chỉ dừng lại ở phổ biến văn bản, mà còn cần những hình thức tuyên truyền gần gũi, dễ hiểu, phù hợp với đặc điểm văn hóa, phong tục và điều kiện sinh hoạt của cộng đồng.

Trong đó, đội ngũ cán bộ cơ sở, hòa giải viên, người có uy tín và các tổ chức đoàn thể có thể đóng vai trò cầu nối, giúp chuyển tải những quy định pháp luật thành kiến thức thiết thực, dễ tiếp nhận.

Việc tăng cường hoạt động trợ giúp pháp lý cũng có ý nghĩa quan trọng, nhất là đối với những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí theo quy định của pháp luật, giúp họ có thêm điều kiện tiếp cận dịch vụ pháp lý khi phát sinh những vấn đề liên quan quyền và lợi ích hợp pháp.

Đặc biệt, trong cộng đồng người Mường, các bậc cao niên và người có uy tín từ lâu giữ vai trò quan trọng trong việc gìn giữ phong tục, gắn kết gia đình, dòng họ. Đây cũng là lực lượng có thể phát huy vai trò trong tuyên truyền, vận động người dân chấp hành pháp luật, hỗ trợ hòa giải những mâu thuẫn phát sinh tại cơ sở.

Việc kết hợp giữa bảo tồn văn hóa với phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý và hòa giải ở cơ sở góp phần tạo điều kiện để đồng bào Mường tiếp cận các quy định pháp luật, bảo vệ quyền lợi chính đáng và xây dựng đời sống văn minh.

Đám cưới truyền thống được phục dựng không chỉ giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn mà còn nhắc nhở về những giá trị gia đình, cộng đồng cần được gìn giữ. Khi những phong tục tốt đẹp được phát huy song hành với ý thức chấp hành pháp luật, bản sắc văn hóa người Mường sẽ tiếp tục được trao truyền trong đời sống hiện đại.