Cô gái của những mảng màu

Phi Phi có một khuôn mặt rất Việt Nam và kiểu nói từ tốn nhẹ nhàng. Nữ họa sĩ chia sẻ rằng bởi sống chậm, vẽ chậm nên cô chọn sơn mài để nghiên cứu và thể nghiệm.

Sơn mài là chất liệu rất “khó tính” bởi nó phụ thuộc môi trường, nhạy cảm với thời tiết, độ ẩm, độ nóng và khi đã khô, màu sắc của chúng cũng chưa chắc được ưng ý. Chính điều đó đã mang lại sự hồi hộp, bất ngờ cho Nguyễn Oanh Phi Phi mỗi lần sáng tạo. Cô không nhìn sơn mài như là một chất liệu cũ hay lâu đời mà với Phi Phi, “sơn ta” là một chất liệu nghệ thuật đương đại vẫn còn đang biến chuyển, và cô tự hào là một phần trong sự biến chuyển đó. Các tác phẩm bằng chất liệu sơn mài “truyền thống” của Oanh Phi Phi bao giờ cũng là sự biểu hiện của cái mới, cái quy mô, của niềm tin, khát vọng, của lao động và nghị lực.

Năm 2007, nữ họa sĩ gốc Việt có triển lãm đầu tiên tại quê nhà mang tên “Hộp đen”. “Hộp đen” gồm 16 tác phẩm với 16 chiếc hòm sơn mài lớn, được sắp đặt để người xem có thể len lỏi giữa chúng mà trải nghiệm không gian và hình ảnh một cách tự nhiên, theo cảm hứng. Triển lãm sắp đặt thu hút người xem bởi không gian tỏ mờ, với sự nổi bật của tác phẩm sơn mài trên bề mặt hộp đen. Ánh sáng được thiết kế tinh tế và đơn giản nhờ hiệu ứng của những đèn rọi thẳng từ trên cao xuống mặt những chiếc hộp, vừa đủ để những bức tranh sơn mài trên nắp hộp khoe hết vẻ lóng lánh quyến rũ của chúng. Nhờ có ánh sáng, những chiếc hộp trở nên bí ẩn khơi gợi.

Những tác phẩm là sự cắt ghép của ký ức. Các hòm khổ lớn giống như những chiếc rương báu để lưu trữ đồ lưu niệm quí giá. Với Nguyễn Oanh Phi Phi, ký ức, khoảnh khắc đẹp chính là những báu vật cuộc sống mang lại. “Xác xe máy” gợi mở về nguồn gốc, cội nguồn; “Bản tin” với chiếc loa phường cũ kĩ, cột điện cao thế chằng chịt, nhưng lại là nơi mang điện đến cho từng hộ dân; “Bước sóng” với hộp công tắc điện đem nguồn sáng cho cả căn phòng… 16 tác phẩm của Oanh là một câu chuyện về cuộc sống thường nhật ở Hà Nội: sáng sáng, mở mắt ra là nghe thấy tiếng loa phát thanh, bước đến bậc thềm nhà là nhìn thấy dép guốc ngổn ngang, ra đường thì nhìn thấy xe máy, dạo phố thì thấy lá vàng rơi... Tất cả những điều rất bình dị, lộn xộn và không có trật tự ấy hóa ra hết sức gần gũi và thân quen.

Triển lãm “Hộp đen” đã gây hiệu ứng rất tốt với khán giả thủ đô. Nhưng từng đó vẫn chưa đủ để cô gái đam mê sơn mài thỏa mãn. Hai năm sau, Nguyễn Oanh Phi Phi tiếp tục mở triển lãm thứ 2 “Specula - Những chiếc gương phản xạ” do Đại sứ Hoa Kỳ tài trợ.

Specula được thiết kế giống một đoạn hành lang vòm, chiếu sáng qua lớp kính mờ bên dưới, và được nghệ sĩ sử dụng phương pháp vẽ chồng nhiều lớp màu rồi lấy bớt ra bằng cách mài lên bề mặt bằng giấy ráp, sau đó, dùng đá đánh bóng mặt tranh. Chính điểm cách tân này đã thực sự làm nên hiệu ứng cho toàn bộ tác phẩm. Người xem có cảm tưởng như hoàn toàn thoát khỏi đô thị ồn ào, náo nhiệt, thậm chí là thế giới thực tại để về một thế giới ảo với những hang động huyền bí, những đền đài Phật giáo và các nhà thờ. Tất cả chỉ tập trung trong một không gian hẹp nhưng tưởng chừng như sâu không giới hạn.

Bị ám ảnh bởi không gian, năm 2011, Nguyễn Oanh Phi Phi tiếp tục hợp tác cùng họa sĩ Vũ Kim Thư để mở triển lãm “Không gian và những mảnh vỡ”. Nguyễn Oanh Phi Phi đem đến những tìm tòi mới là các bức tranh vuông khổ 30 x 30cm, vẽ bằng sơn ta trên giấy, sau đó được ép lên khung nhựa trong khổ lớn. Những bức tranh nhỏ vẽ nhiều hình ảnh vụn vặt của một khung cửa gỗ, một căn phòng, chậu cây cảnh bên cửa sổ... như những mảnh vỡ trong ý niệm hoạ sĩ, thứ hình ảnh của ký ức và hoài niệm, vô danh mà lẩn khuất trong trí nhớ của nghệ sĩ.

Sáng tác lần này dựa trên ý tưởng “bóc tách” bề mặt bức tranh từ tấm vóc sơn mài to dày và nặng nề của truyền thống để tạo một lối vẽ sơn ta mới trên mặt phẳng mỏng và nhẹ như giấy mà cô gọi là “sơn mài da”. Nhiều người đánh giá triển lãm lần này của Oanh Phi Phi là một cuộc chơi vừa ngẫu nhiên vừa có chủ đích. Nó cho thấy một diện mạo khác của nghệ thuật hiện đại, không cần những tư tưởng hay ý đồ lớn lao về xã hội và nhân sinh mà chỉ cần những xúc cảm bâng quơ tồn tại quanh quẩn trong góc tâm hồn của mỗi người.

Dựa trên ý tưởng sơn mài da, tháng 5 vừa qua, Nguyễn Oanh Phi Phi quyết định quay trở lại Việt Nam sau hai năm ròng rã chuẩn bị để mở cuộc triển lãm thứ 4 của mình: “Palimpsest - Nghệ thụât của thị giác”. Triển lãm Palimpseste biến các cửa sổ đường phố mặt tiền của trung tâm văn hóa Pháp - L’Espace thành một màn hình ánh sáng mờ để chiếu bóng tranh sơn mài nhằm tạo ra một cuộc gặp gỡ khác lạ với không gian và hình ảnh cho người qua đường. Những tác phẩm được chiếu gợi nhớ những chiếc kính viễn vọng hoặc kính hiển vi, trình bày cái nhìn vĩ mô và vi mô của một vũ trụ mà mắt thường không nhìn thấy nếu không có sự trợ giúp của một ống kính.

Trước khi thực hiện, vật liệu Oanh Phi Phi dùng chỉ là những bức tranh sơn mài thu nhỏ bằng một hộp diêm, được phóng to ra trên nền vải mỏng căng to bản. Hình ảnh tranh sơn mài và hình ảnh thực của người qua đường, của bầu trời đêm đã gặp gỡ nhau trên nền vải, khác lạ với từng không gian và hình ảnh người qua đường. Thỉnh thoảng thấy xuất hiện những nét vẽ mờ mờ của sơn mài in trên khuôn hình đó. Tuy nhiên, điểm đặc biệt không nằm ở hình ảnh sơn mài mà ở cách Phi Phi chiếu lên màn hình lụa được kéo căng trên khung gỗ, đặt phía sau cửa kính của khu trưng bày.

Nhìn những hình ảnh cứ liên tiếp trôi qua trong không gian nhỏ của Trung tâm văn hóa Pháp, người xem thấy rõ hơn hình hài của phố phường, hình ảnh của con người với những ánh sáng hòa quyện trên con phố Tràng Tiền… Tất cả làm nên một tình yêu Hà Nội, yêu những nét văn hóa và con người Việt Nam thoắt ẩn, thoắt hiện trong khung tranh mờ ảo.

Nguyễn Oanh Phi Phi sống đơn giản và trầm lặng. Một nghệ sĩ sống hết mình với nghệ thuật, làm được những cuộc triển lãm lớn, nhỏ trong và ngoài nước nhưng vẫn ngại khi nhận lời khen, ngại khi kể về thành tích của mình. Bẽn lẽn, ngượng nghịu, Nguyễn Oanh Phi Phi ít nói về bản thân. Chủ đề bất tận để nói chuyện với cô gái gốc Việt này có lẽ là tình yêu với chất liệu sơn mài truyền thống của văn hóa Việt.

Sinh năm 1978 tại Houston, trong một gia đình không có ai làm nghệ thuật nhưng Oanh Phi Phi lại yêu thích và lựa chọn hội hoạ từ khá sớm. Năm 2002, cô đã tốt nghiệp trường thiết kế Parsons. Là con cả trong nhà, từ bé cô đã làm quen với cuộc sống tự lập, vì thế, gia đình không quá ngạc nhiên khi cô con gái bướng bỉnh quyết tâm trở về Việt Nam sống một mình để theo đuổi con đường nghệ thuật. Hỏi cuộc sống của cô ở Việt Nam như thế nào, câu trả lời cũng chỉ quẩn quanh một từ: Vẽ. Chỉ cần một căn gác nhỏ, chỉ cần bút lông và sơn màu, là đã đủ cho thế giới của Oanh Phi Phi. Cô say mê, cần mẫn, tự mày mò tìm hiểu về sơn mài Việt Nam để thoả mãn mong muốn khám khá của mình và rồi lại cặm cụi làm việc nơi xưởng vẽ nhỏ của mình ở làng Yên Phụ.

Trước đây, Nguyễn Oanh Phi Phi đã học mỹ thuật ở Pháp, Tây Ban Nha, Nhật Bản nhưng là học về sơn dầu. Lần đầu tiên cô để ý đến sơn mài là qua những tác phẩm mỹ nghệ của Nhật Bản. Khi về Việt Nam theo suất học bổng Fulbright, Oanh Phi Phi đã bị các bức tranh Việt vẽ bằng sơn mài cuốn hút. Chất liệu sơn hữu cơ, màu hổ phách, màu mật mía đặc trưng, cùng bề mặt phẳng nhẵn như gương soi đã gây ấn tượng mạnh mẽ với cô. Học bổng chỉ kéo dài 1 năm, nhưng vì trót đam mê nên cô quyết tâm ở lại quê hương để học thêm về sơn mài.

Hỏi lý do cô gái nhỏ nhắn chọn Việt Nam để làm nghệ thuật, Nguyễn Oanh Phi Phi tâm sự: “Sơn mài được coi là một chất liệu hội họa riêng có ở Việt Nam, nó là sự tìm tòi của nghề sơn thủ công truyền thống của Việt Nam. Trên thực tế, mặt hàng sơn mỹ nghệ thì có nhiều, đặc biệt là những mặt hàng cao cấp ở nhiều nước như Nhật Bản, Trung Quốc. Thế nhưng, tranh sơn mài lại chỉ có ở Việt Nam. Hơn nữa, mình luôn cảm thấy có một sợi dây kết nối vô hình với quê hương, mà không thể không quay về”. Có lẽ, chính thứ tình cảm vô hình ấy đã khiến cho Oanh Phi Phi dù đã đi nhiều nơi, học hỏi và quan tâm đến nhiều thứ nhưng ấn tượng về Việt Nam vẫn luôn thú vị, mọi thứ vừa lạ vừa quen, cho cô nhiều cảm hứng để khám phá. Nguồn gốc quê hương của bố mẹ, những câu chuyện kể từ thơ ấu đã trở thành những ký ức ngọt ngào thôi thúc cô trở về.

Trong cộng đồng nghệ thuật Việt Nam, Nguyễn Oanh Phi Phi vừa là người trong cuộc, vừa là “kẻ lạc loài”. Không học về sơn mài nhưng chính điều đó đã buộc cô phải theo đuổi quá trình học hỏi và thử nghiệm nghiêm khắc trong suốt thời gian dài. Cũng chính quá trình này đã giúp cô đạt tới thành tựu đáng kể với chất liệu sơn mài.

Ước mơ của cô hoạ sĩ trẻ thật bình dị, cô muốn có thời gian, sức khoẻ và sự tự do để theo đuổi đam mê. Vẫn còn nhiều dự án đang chờ cô hoàn thành. Vẫn còn nhiều việc phải làm với nghệ thuật sơn mài. Với cô gái bé nhỏ này, mỗi mảng miếng trong tác phẩm là một khoảng đời với sự đam mê và lòng nhiệt thành của chính mình.